میزان بارش

۱۹/۲۸۲ میلیمتر

۴۴/۳

تبخیر

۳۵۷ میلیمتر

۰۸/۳

ساختار اهمیت اوزان شاخص های شرایط آب و هوایی سکونتگاه های روستایی شهرستان خنداب تداعی کننده خصوصیات آب و هوایی مناطق نیمه خشک است که متغیر بودن اقلیم و تنش های غیر زنده مخصوصا خشکی و سرما از جمله خصوصیات بارز این مناطق بشمار می آیند. یکی از پارامترهای مهم در این ارتباط میزان تبخیر و تعرق در بخش کشاورزی است. تبخیر و تعرق تابعی از شرایط آب و هوایی است و از آنجایی که در مناطق اقلیمی نیمه خشک میزان بارش و رطوبت نسبی هوا کم می باشد لذا، سطح تبخیر و تعرق نیز بالا می رود. در این بین، میزان تبخیر و تعرق در منطقه خنداب با ۳۵۷ میلیمتر در سال رقم بالایی را نشان می دهد و خود را به عنوان عاملی مهم در کنترل چرخه های هیدرولوژی و مدیریت منابع آب معرفی می نماید. متوسط بارندگی در شهرستان خنداب به ۱۹/۲۸۲ میلیمتر در سال می رسد که انعکاسی از ویژگی های اقلیم نیمه خشک بوده و پایین بودن میزان بارش در این منطقه را نشان می دهد. بنابر خصوصیات اقلیمی بیشتر این مقدار از بارش نیز در فصول سرد و غیرزراعی بوده و مورد استفاده کشاورزان نمی باشد. این درحالی است که بنابر ویژگی های مکانی متوسط درجه حرارت سالیانه دما با میانگین ۲۸/۱۳ درجه در حد پایینی است و اگرچه جوانه زدن بذرها و رشد گیاه هان را به تعویق می اندازد ولی در کنترل مطلوب فرایند سوخت و ساز و متابولیسم شیمیایی گیاه موثر واقع می شود. بهترین میزان رطوبت نسبی برای جوانه زدن و رشد گیاه۷۰-۸۰ درصد بوده و در رطوبت کمتر از ۴۰ درصد و بیشتر از ۹۵ درصد جوانه زدن و رشد گیاه متوفق می شود. از این حیث، میزان رطوبت نسبی در شهرستان خنداب در حد نسبتا مطلوبی با میانگین ۰۱/۵۱ درصد می باشد. در مورد رطوبت نسبی باید گفت که جاری بودن رودخانه قره چای و ویژگی های توپوگرافیک منطقه نقش بسزایی را در ایجاد این میزان رطوبت ایفا می کنند. بطورکلی، وجود ۱۸۰ روز بدون یخبندان جهت کشت مطلوب تقریبا تمامی گیاهان زراعی و انجام فعالیت باغبانی لازم می باشد. شهرستان خنداب با میزان ۱۰۹ روز یخبندان از طول فصل رشد مناسبی برخودار است. متوسط ارتفاع ۱۶۵۰ متر از سطح دریا شرایط توپوگرافیک و دمایی مناسبی جهت انجام فعالیت های زراعی و باغبانی فراهم آورده است. سنجش سرعت باد با مقیاس ملایم ۹۲/۶۲ نات گویای مساعد بودن این ویژگی در شهرستان خنداب می باشد و کمترین اثر را در کاهش میزان رطوبت خاک و فرسایش دارد.

۴-۲- ۴- ۴- عوامل زیستی(خسارت زا) و توسعه کشاورزی
بطورکلی، بخش کشاورزی تحت کنترل عناصر زیستی و بیولوژیکی قرار دارد که خدمات و مشکلاتی را برای رشد بهره وری کشاورزی به همراه آورند. در این ارتباط، برای بررسی رابطه منابع زیستی با میزان توسعه کشاورزی سکونتگاه های شهرستان خنداب از آزمون همبستگی اسپیرمن استفاده شد که نتایج آن در جدول زیر آمده است. در این آزمون مقدار p با میزان صفر کمتر از ۰۵/۰ است. به عبارت دیگر رابطه معناداری در سطح خطای ۰۵/۰ بین عوامل زیستی با میزان توسعه کشاورزی سکونتگاه های شهرستان خنداب وجود دارد. مقدار آماره آزمون (۴۹۲/۰) نشان می دهد که ارتباط بین منابع زیستی و میزان توسعه کشاورزی در حد متوسط به پایین ارزیابی می شود.
جدول(۴-۲-۲۳): آزمون همبستگی ارتباط منابع زیستی و میزان توسعه کشاورزی

مولفه

ضریب همبستگی
(اسپیرمن)

معناداری
(۲دامنه)

نوع ارتباط

عوامل زیستی و میزان توسعه کشاورزی

۴۹۲/۰

۰۰۰/۰

مثبت

جدول زیر اهمیت توان اکولوژیکی شاخص های منابع زیستی را در بخش کشاورزی سکونتگاه های روستایی شهرستان خنداب نشان می دهد. وضعیت کلی با میانگین ۲۸/۳ نشان از شرایط نسبتا مناسب عوامل زیستی در بخش کشاورزی سکونتگاه های روستایی شهرستان خنداب دارد.
جدول(۴-۲-۲۴): اهمیت اوزان شاخص های منابع زیستی در کشاورزی

بعد

مولفه

خصوصیات

توان اکولوژیکی

عوامل زیستی

میزان شیوع بیماری های دامی

تب برفکی، بروسلوز یا تب مالت، قلوه نرمی یا آنتروتکسمین، سل

۶۸/۴

میزان آفت زدگی محصولات کشاورزی

نیترات بسیار متحرک بوده و غلظت زیاد آن در آب اثرات منفی بر سلامت انسان ، حیوان و به طور کلی محیط زیست دارد. غلظت بالای نیترات در آب آشامیدنی خطر ابتلا به انواع سرطانها، خصوصا سرطانهای دستگاه گوارش از جمله سرطان معده، روده، زبان و سرطانهای دهانی را افزایش می دهد. رابطه بین غلظت نیترات در آب آشامیدنی و بیماری متهموگلوبینا^[۲۳] و سیانوسیس^[۲۴] در کودکان کاملا شناخته شده است. نیترات موجود در آب آشامیدنی پس از مصرف به وسیله کودکان توسط باکتری های کاهنده نیترات به نیتریت احیا می شود. نیتریت از جمله ترکیباتی است که هموگلوبین( ناقل اکسیژن در خون) را به شکل غیر فعال مت هموگلوبین تبدیل مینماید. این تغییر شکل برگشتپذیر میباشد. هنگامی که این تبدیل از ۱۰ درصد تجاوز نماید نشانه های بالینی مانند خاکستری یا آبیرنگ شدن پوست، ظاهر میشود و اینحالت مت هموگلوبینمیا نامیده میشود.
دامها نیز ممکن است از علایم چندین عارضه و بیماری ناشی از وجود مقادیر زیاد نیترات در آب آشامیدنی نظیر متهموگلوبینمیا، اختلالات تولید مثلی، سقط جنین وکاهش تولید شیر رنج ببرند(فیوترل^[۲۵] ، ۲۰۰۴). جنبه دیگر نگرانی از افزایش غلظت نیترات در آب، ترس از غنی شدن^[۲۶] آبهای سطحی میباشد که موجبات رشد زیانآور گیاهانآبزی و پلانکتونها را فراهم می آورد. به دنبال فرایند غنی شدن مشکلاتی مثل ایجاد مانع در قایقرانی و کشتیرانی به واسطه رشد پر تراکم علف های هرز، مسدود شدن کانالهای آبیاری به وسیله جلبک ها و علف های هرز زیان آور حاصل از رشدجلبک ها، تولید توکسین به وسیله جلبک های مشخص و کاهش اکسیژن در آب به وجود خواهد آمد.
سازمان سلامت جهانی و جامعه اروپایی حد مجاز نیترات در آب آشامیدنی را به ۵۰ میلی گرم در لیتر اعلام نموده است. در سه دهه اخیر نیترات در آب های زیرزمینی افزایش یافته و در بعضی مناطق به ۵۰ میلی گرم در لیتر رسیده است. همدان در غرب ایران واقع شده است و بخش عمده آب آشامیدنی آن از آب های زیرزمینی تأمین می شود. تحقیقات نشان داده که غلظت نیترات در چاه های کشاورزی در این منطقه بین ۲ تا ۲۵۲ میلی گرم در لیتر بوده و متوسط غلظت نیترات در ۳۲۱ چاه نمونه برداری شده ۴۹ میلی گرم در لیتر بوده است.(کاویانی و همکاران، ۱۳۸۹)

۱-۸- عوامل موثر بر آبشویی نیتروژن

۱-۸-۱- مدیریت کودهای نیتروژنی

عواملی مانند میزان و زمان مصرف کود، نوع کود نیتروژنه بکار رفته و چگونگی کاربرد آن فرایند آبشویی نیترات را تحت تأثیر قرار می دهد. اصولا زمانی که مقدار کود مصرفی با مقدار برداشت گیاه متناسب باشدمیزان آبشویی نیترات به کم ترین مقدار می رسد. چنانچه تمام کود بهیکباره (روشی که در مناطق خشک و نیمه خشک مرسوم است) بکار رود تلفات نیترات افزایش و بازده کود کاهش خواهد بافت.
جی نس^[۲۷] و همکاران (۲۰۰۱) آبشویی نیترات در یک تناوب ذرت لوبیا تحت سه تیمار کود نیتروژن شامل: کم(۶۷ کیلوگرم در هکتار)، متوسط(۱۳۵ کیلوگرم در هکتار) و زیاد (۲۰۲ کیلوگرم در هتکار)، در ایالات متحده را بررسی کرده و غلظت نیترات را در زهکش زیر سطحی اندازه گیری نمودند. نتایج نشان داد غلظت نیترات در آب زهکش در سطوح کودی متوسط و زیاد بیشتر از حد مجاز بود و بیشترین تلفات نیتروژن در سط کودی زیاد(۲۰۲ کیلوگرم در هکتار) اتفاق افتاد.

۱-۸-۲- عملیات آبیاری

عملیات آبیاری در مناطقی مورد استفاده قرار میگردد که بارشهای موثر کمتر از نیاز تبخیر و تعرق گیاه باشد. در مناطق خشک و نیمهخشک آبیاری منبع اصلی تأمین آب مورد نیاز گیاه میباشد و بنابراین سیستمهای کشاورزی در مناطق خشک و نیمهخشک شدیداً وابسته به آبیاری و کوددهی میباشند.

در مناطق خشک و نیمه خشک به دلیل آبشویی املاح و برای جلوگیری از تجمع آنها در نیمرخ خاک عمق آبیاری مقداری بیشتر از تبخیر و تعرق گیاه در نظر گرفته میشود که این پدیده می تواند سبب آبشویی نیترات شود.
ماک^[۲۸] و همکاران(۲۰۰۵) تأثیر سه تیمار آبیاری( آبیاری بارانی در چهار مرحله، آبیاری بارانی در هشت مرحله، آبیاری مرسوم در منطقه: یک مرحله به صورت بارانی و سه مرحله به صورت جویچه ای) و سه مقدار کود نیتروژن بر موازنه آب خاک، آبشویی نیترات و عملکرد دانه را در تناوب ذرت - گندم مورد بررسی قرار دادند. برای تعیین آبشویی نیترات نمونه گیریهای غیر فعال حاوی رزین مورد استفاده قرار گرفتند. نتایج نشان داد که در آبیاری بارانی به دلیل کاربرد بیشتر آب اتلاف از طریق تبخیر بالاتر بود اما میزان آبشویی نیترات در مقایسه با تیمار آبیاری جویچهای پایینتر بود. همچنین با افزایش میزان کود و آب، آبشویی نیتروژن افزایش یافت و بیشترین آبشویی در تیمار آبیاری مرسوم و سطح کودی ۶۰۰ کیلوگرم در هکتار اتفاق افتاد.

۱-۸-۳- عملیات خاکورزی

روش های شخم به صورت مستقیم و غیرمستقیم کیفیت آبهای زیرزمینی را تحت تأثیر قرار می دهند. در خاکهایی که زهکشی خوبی دارند عملیات خاک ورزی میتواند موجبات انتقال سریع مواد شیمیایی کشاورزی از خاک سطحی به آبهای زیرزمینی را فراهم آورده و سبب آلودگی آبهای زیرزمینی شود.
اثرات شخم بر انتقال مواد شیمیایی بستگی به نوع خاک، شرایط اقلیمی و نوع مواد شیمیایی استفاده شده دارد. شخم ممکن است با تغییر در معدنی شدن بر آبشویی نیترات تأثیرگذار باشد(کانور^[۲۹] و همکاران۱۹۸۵).
آنها گزارش نمودند مقدار نیترات شسته شده به زیر عمق ۵/۱ متری در روش خاکورزی حفاظتی بیش از روش بیخاکورزی بوده است.

۱-۸-۴- گونه های گیاهی و چگونگی کشت آنها

گونه های گیاهی و روش کشت آنها آبشویی نیترات را تحت تأثیر قرار میدهند. یک سیستم ریشهای عمیق و گسترده، گیاهان را قادر میسازد تا نیتروژن را با کارایی بیشتری مصرف نماید. گیاهان زراعی مانند گندم و کلزا دارای سیستم های ریشه ای عمیق و گسترده بوده که به طور کارآمد خاک را از نیتروژن محلول تخلیه می نمایند. بررسی آبشویی نیترات در محصولات مختلف نشان داده، بالاترین میزان آبشویی نیترات در مزارع تحت کشت ذرت، سطوح متوسط آبشویی در محصولات یکساله مانند لوبیا و گندم و پایینترین سطح آبشویی در مورد محصولات دائمی مانند یونجه و چمن صورت گرفته است.

۱-۹- روش های کود دهی

روش کاربرد کود میتواند تأثیر مهمی بر رشد گیاه، راندمان مصرف کود و اثرات زیست محیطی آن داشته باشد. روش های کاربرد کود تحت تأثیر شکل منبع کودی، خصوصیات خاک و شرایط اقلیمی میباشد.

۱-۱۰- کود اوره

کود اوره معمول ترین کود مورد استفاده در کشاورزی است. اوره CO(NH2)2 دارای ۴۶ درصد ازت می باشد و بیشترین غلظت نیتروژن را در میان کودهای ازته به خود اختصاص داده است. بیش از ۹۰ درصد ازتی که در مزارع ایران استفاده می شود، به صورت اوره است. (بهمنی، ۱۳۸۸)
در خاک اوره بر سرعت به NH4+ هیدرولیز می شود. آنزیم اوره آز که به وفور در اغلب خاک های کشاورزی یافت می شود به عنوان یک کاتالیزور برای انجام هیدرولیز اوره محسوب می شود. سرعت واکنش هیدورلیز اوره عموما مرتبط با فعالیت آنزیم اوره آز است که به میزان زیادی به مواد آلی و بافت خاک بستگی دارد.
(NH₄) 2NH₃ +CO₂+H₂O آنزیم اوره آزCO(NH₂)₂ + ۲H₂O +
اوره تا سه روز پس از ورود به خاک بسته به دمای آن با آب ترکیب و به کربنات آمونیوم که نمکی پایدار است تبدیل می گردد. از ترکی کربنات آمونیوم و آب نیز، آمونیاک و گاز کربنیک ایجاد می شود.

۱-۱۱- نیشکر

نیشکر یکی از گیاهان تیره گندم است. نیشکر از گیاهان مهم قندی است که کشت و کار آن سابقه طولانی دارد. سابقه کشت این گیاه حدود ۶۰۰ سال قبل از میلاد در گینه و اندونزی و هند گزارش شده است. کشت نیشکر به دو صورت کشت سال اول(پلنت) و جوانه زنی(کشت راتون) صورت می گیرد. کشت راتون تحت عنوان رشد محصول بعد از برداشت ساقه بدون نیاز به بذر تعریف می شود. در راستای توسعه کشاورزی در استان خوزستان ۷ واحد کشت و صنعت نیشکری هر کدام به وسعت ۱۲۰۰۰ هکتار در شمال و جنوب اهواز تکمیل شده و یا در حال احداث است. در این اراضی شبکه های آبیاری احداث شده و به دلیل بالا بودن سطح ایستابی ، شور و سدیمی بودن اراضی و عدم وجود زهکشی طبیعی در آن ها، شبکه های زهکشی مصنوعی نیز احداث شده است. نیشکر در مقایسه یا سایر گیاهان احتیاج به نیترات بیشتری جهت رشد و نمو دارد. میزان مصرف کود اوره در مزارع کشت و صنعت امیر کبیر، ۳۵۰ کیلوگرم در هکتار گزارش شده است. مطالعه ای که در سال ۱۳۸۳ توسط مرکز تحقیقات نیشکر در مورد میزان آبشویی نیترات در مزارع ARC2 کشت و سنعت امیر کبیر به عمل آمده نشان داد که میزان نیترات اضافه شده در ۵ ماه ابتدای سال ۸۳ حدود ۳۳۶ کیلوگرم در هکتار و مقدار نیتراتی که طی این مدت از طریق زهکشی از هر هکتار خارج شده ۱/۴۵ کیلوگرم بوده است که بیانگر شستشوی بیش از ۱۳ درصدی نیترات در این زمین ها می باشد. (بهمنی، ۱۳۸۸).

۱-۱۲- اهمیت مدل ها

مدل به مجموعه ای از دستورات ، معادلات یا برنامه های کامپیوتری گفته می شود که برای کمی کردن عملکرد یک سیستم با توجه به تابع هدف بکار می رود. با بهره گرفتن از مدل می توان شرایط بهینه ای را انتخاب کرد که در آن بتوان با حداقل هزینه ها به بهترین نتایج از نظر مدیریت آب و خاک دست یافت. مدل های شبیه ساز، به طور عموم اجزاء و پارامترهای زیادی در نظر می گیرند و تغییرات پی در پی و مداوم عوامل را که در نتیجه اثرات متقابل آنها پیش می آید، به طور روزانه و یا ساعت به ساعت شبیه سازی می کنند(اسکگز، ۱۹۹۹) مدل های زهکشی امروزی، در حقیقت مدل های شبیه ساز هستند و مدل های پیشرفته، به طور عموم ، هم به مسئله مدیریت سطح ایستابی می پردازند و هم به مسائل کیفیت نظیر وضعیت نمک، انتقال کود، رسوبات و سایر آلاینده ها توجه می کنند و در عین حال کاهش عملکرد در اثر تنش آبی و وضعیت شوری را نیز شبیه سازی می کنند(پذیرا، ۱۳۸۱)

فصل دوم: مواد و روش ها

۲-۱- مدلNLEAP:

نسخه قدیمی این نرم افزار که تحت DOS بود با عنوان Nitrate leaching and economic analysis توسط شفر و همکارانش در سال ۱۹۹۱ در دانشگاه کلرادو ارائه شد و در سال ۱۹۹۸ توسط دگادو و همکارانش مورد تجدید نظر قرار گرفت و بعد از آن شفر و همکارانش و دلگادو و همکارانش در سال ۲۰۱۰ این نسخه را اصلاح کرده و به nitrogen loos and environmental assessment package تغییر نام دادند. این نسخه از امکانات سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) نیز می تواند استفاده کند و در نهایت نسخه NLEAP GIS 4.2 نام گرفت.(راهنمای مدل NLEAP GIS4.2 ، ۲۰۱۰)

۲-۱-۱- تشریح مدل NLEAP GIS 4.2 :

این نسخه جدید تأثیر مدیریت کاربرد نیتروژن را در محیط مزرعه و سیستم گیاهی مختلف ترکیب کرده و ارائه می کند. این نرم افزار حرکت نیترات و نشر N2O را دراعماق مختلف رشد ریشه گیاهان در تکرارهای زیاد و آنالیزهای بلند مدت شبیه سازی می کند(شفر و همکاران ۲۰۱۰) و علاوه بر آن می تواند به یک نرم افزار گرافیکی متصل گردد و به سرعت شیوه های مختلف ارزیابی را در دوره های بلند مدت به خدمت می گیرد.
NLEAP GIS 4.2 با مولفه های مختلفی در زبانهای کامپیوتری برنامه ریزی شده است. کنسول اصلی برنامه در فورترن و C/C++ توسعه یافته است (شفر و همکاران ۲۰۱۰)
کسنول NLEAP GIS 4.2 با الگوریتم های توصیفی اش جهت تعیین نیتروژن موجود در خاک و از دست رفتن نیتروژن از محیط رشد ریشه گیاهان ارائه گردیده و در محیط MICROSOFT EXCELL اجرا می شود که برنامه با ویژوال بیسیک نوشته شده است. (دلگادو و همکاران ۲۰۱۰)
فایل پایگاه داده NLEAP GIS 4.2 از اینترنت قابل دریافت است که پس از تبدیل به فرمت قابل استفاده در NLEAP GIS 4.2 با نرم افزار GIS قابل اجرا شدن می باشد.

۲-۱-۲- نحوه انتقال داده در NLEAP

NLEAP GIS 4.2 یک رابط اکسل می باشد که تحت برنامه نویسی ویژوال بیسیک بوده و با یک کنسول برنامه ریزی شده در زبانهای برنامه نویسی فورترن و C/C++ با پایگاه داده نرم افزار GIS و محیط اکسل ارتباط دارد.
NLEAP GIS 4.2 دارای سه جدول اصلی است که در یک فایل اکسس(Access) قرار می گیرند و پایگاه داده NLEAP GIS 4.2 می باشند (NLEAP DB) که این جداول عبارتند از :

• • جدول مدیریت سناریو: مجموعه از سناریوها است که هر کدام از این سناریوها مجموعه ای از رویداده های مربوط به عملیات کشاورزی مانند کاشت – کوددهی – شخم زدن –

• • برداشت – آبیاری و … می باشند. که در صفحات اکسل با نام رویدادها (EVENTS) قرار می گیرند.

• • جدول خاک: شامل انواع خاکها می باشد که اطلاعات مربوط به پروفیل خاک را در بر می گیرد.

[که درآن خاک و اطلاعات مربوط به پروفیل خاک مثل عمق لایه خاک و نحوه لایه بندی و بافتخاک و درصد مواد آلی و وزن مخصوص ظاهری و PH و رطوبت خاک و نقطه ظرفیت زراعی و نقطه پژمردگی و … در آن گنجانده شده است]
این جدول در صفحات اکسل با نام لایه خاک (SOIL LAYER) قرار گرفته است.

• • جدول هواشناسی: مجموعه ای از شرایط آب و هوایی روزانه در یک موقعیت مشخص می باشد(معمولا در یک ایستگاه هواشناسی) این جدول نوعا در برگیرنده ی سالهای مربوط به اقلیم روزانه [مانند درجه حرارت ماکسیمم و درجه حرارت مینیمم و میزان بارندگی و تبخیر و تعرق و …] بوده و در صفحات اکسل تحت عنوان CLIM LONG قرار دارد.

که هر کدام از این جداول باید به منظور ایجاد NLEAP DB وارد شوند.

خیر

۱۳۸

۳۵٫۴

بی‌پاسخ

۱

۰٫۳

نمودار ۲۶: نمودار درصد شناخت شهروندان از رشوه‌دهنده به شهرداری تهران
این نمودار نیز تصویر روشنی از مسأله‌ی ابتلای شهرداری به بیماری فساد نشان می‌دهد. به گونه‌ای که بیش از نیمی از پرسش‌شوندگان فردی را می‌شناسند که در طول سه سال اخیر با مراجعه به شهرداری تهران به دلیل هر کاری – نوع آن در پرسش‌نامه مشخص نشده است- رشوه پرداخته است که به نظر شرایط جالبی برای شهرداری را توصیف نمی‌کند.

۴-۳- بررسی آمار استنباطی:
در این نوع آمار که از اوایل قرن بیستم مطرح شده است، محقق تلاش می‌کند با بهره گرفتن از مقادیر نمونه، آماره‌ها را محاسبه کند و سپس به کمک تخمین و آزمون فرض آماری، آماره‌ها را به پارامترهای جامعه تعمیم دهد. به طور کلی در آمار، هر جا سخن از استنباط و استنتاج باشد، آن را آمار استنباطی می‌خوانند (آذر و مؤمنی، ۱۳۸۵، ص.۴۳).
۴-۳-۱- تجزیه و تحلیل ابعاد سلامت و فساد:
مدل سلامت جامع مشتمل بر دو بعد فساد اداری و سلامت اداری است. این مدل به منظور دادن نمره‌ای به سازمان مورد سنجش طراحی شده است که نمره، توصیفی از شرایط کنونی سازمان به لحاظ میزان ابتلا به فساد و یا برخورداری از سلامت اداری است. برای به دست آوردن نمره‌ی سلامت جامع ابتدا باید نمره‌ی مؤلفه‌های هر یک از ابعاد سلامت و فساد به دست آمده و سپس نمره‌ی سلامت جامع محاسبه گردد و مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. در ادامه نمره‌‌های هر یک از مؤلفه‌ها و ابعاد محاسبه و تجزیه و تحلیل خواهد شد.
البته پیش از هر چیز باید به بررسی نوع پراکندگی نمونه پرداخته شود. بر این اساس که فرضیه‌ی صفر محقق بر نرمال بودن جامعه‌ی مورد بررسی استوار است. این فرضیه از طریق آزمون آماری آزمون کولوموگراف-اسمیرنوف مورد بررسی قرار می‌گیرد. نتایج آزمون به دلیل کوچک بودن عدد معنی‌داری از میزان ۰٫۰۵ دال بر نرمال نبودن توزیع داده‌ها بود. از این رو محقق به منظور آزمون فرض‌های آماری از آزمون‌های ناپارامتریک کمک گرفته است.
۴-۳-۱-۱- محاسبه‌ی نمره‌ی مؤلفه‌های ابعاد فساد و سلامت:
از آن‌‌جا که هنوز وزن‌های مؤلفه‌های فساد مشخص نشده است و تعیین این وزن‌ها به سیاست‌های سازمان بستگی دارد یا ممکن است از روش‌های دیگری به دست آید، وزن کلیه‌ی بعد‌های سنجش ادراک و تجربه‌ی فساد، برابر ۱ محاسبه شده است.
با توجه به گسترده و طولانی بودن محاسبه‌ها و این مسأله که امکان انجام آن‌ها با دست وجود ندارد، نرم‌افزاری برای انجام آن طراحی شده و نتایجی که در نگاره‌ی ۳۴ ارائه می‌شود، با همین نرم‌افزار به دست آمده است.
شکل ۲: تصویر صفحه‌ی ورود اطلاعات پرسشنامه به نرم‌افزار ویژه‌ی سنجش سلامت و فساد اداری
شکل ۳: تصویر صفحه‌ی محاسبات خودکار T_ij در نرم‌افزار ویژه‌ی سنجش سلامت و فساد اداری
شکل ۴: تصویر صفحه‌ی خروجی (نمرات متغیرهای سلامت یا فساد اداری) در نرم‌افزار ویژه‌ی سنجش سلامت و فساد اداری
در ادامه تصاویری از نرم‌افزار محاسبه‌ی نمره‌ی سلامت و فساد اداری را مشاهده خوهید نموود:
این نگاره، تصویری از کلیه‌ی سنجش صورت گرفته را نشان می‌دهد.
جدول ۳۴: نمره سلامت و فساد اداری و نمره‌ی سلامت جامع

بعد

گروه

نمره‌ی جداگانه تجربه و ادراک بدون وزن

نمره‌ی ترکیبی بدون وزن

نمره‌ی نهایی

نمره سلامت جامع

سلامت

شهروندان (تجربه)

۰٫۹۵۴

۰٫۹۵۲

۰٫۸۶۸

۵- عدل و حکمت الهی
در دین اسلام اعتقاد بر این است که خداوند دارای صفاتی چون عدل و حکمت است. صفت عدل خدا مبین این حقیقت است که خداوند در مقام خالق هستی و تکوین و نیز در مقام تشریع و قانونگذاری عادل بوده و به هیچ عنوان فعل او منجر به ظلم به مخلوقات نمی گردد. صفت حکمت خداوند نیز دلالت بر این نکته دارد که فعل حکیم بدون علت و غایت صورت نمی گیرد و خلقت هستی هم که فعل خداوند حکیم است پوچ و عبث صورت نگرفته بلکه دارای هدف و غایتی متعالی است.
با عنایت به این دو صفت خداوند است که اعتقاد بر نظام احسن بودن در مورد خلقت هستی در میان مسلمانان وجود دارد. در واقع چون خداوند عادل و حکیم است نظام خلقت را نیز به بهترین و مطلوب ترین شکل خود آفریده و تمام عناصر موجود در آن در بهترین حالت ممکن خود قرار دارند. جهان آفرینش طوری با اتقان و استحکام خاصی آفریده شده که نشان می دهد طراح این جهان آن چنان کاردان و حکیم است که هر چیز را به جای خویش به بهترین صورت ممکن قرار داده است. بنابراین تفاوت های تکوینی و تشریعی میان زن و مرد چون از جانب خداوند عادل و حکیم صورت گرفته است نمی تواند بی حکمت و یا غیرعادلانه باشد و قطعا در پس هر کدام فلسفه ای وجود دارد. آیات بسیاری در قرآن درباب این مساله به چشم می خورند:

«الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ..»
«همان کسى که هر چیزى را که آفریده است نیکو آفریده..» (قرآن کریم، سجده:۷).
«الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّى - وَالَّذِی قَدَّرَ فَهَدَى»
«همان که آفرید و هماهنگى بخشید - و آنکه اندازه‏گیرى کرد و راه نمود» (قرآن کریم، اعلی:۲و۳).
«وَتَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقًا وَعَدْلًا..»
«و آیات پروردگارت به راستى و عدالت سرانجام گرفته است..» (قرآن کریم، انعام:۱۱۵).
جمع بندی
از آنجا که حیطه پژوهشی تحقیق حاضر در حوزه الهیات کاربردی اجتماعی است، می بایست ارتباط و نسبت مبانی الهیاتی و اسلامی این تحقیق با موضوع سبک زندگی و جهت تاثیر آنها در ترسیم الگوی مطلوب مشخص گردد. اگر قرار باشد نگاه ما به انسان، به هستی، به علم و معرفت و به دین تغییر کرده و یک نگاه منطبق با اصول اسلااست، واضح است که تعاریف و تبیین های ما از مفاهیمی چون کمال، پیشرفت، آسایش، هدف و… تغییرات اساسی پیدا خواهند کرد و متناسب با این تغییرات در مبانی و اصول، تغییرات بنیادی نیز در رفتار و شیوه های زندگی ایجاد خواهد شد. یقینا سبک زندگی ای که مبتنی بر عدم اصالت دنیا، نظم و هدفمندی حاکم بر مناسبات موجود در هستی، وجود عالم غیب و عدم دستیابی انسان عادی به آن و تناسب میان تکوین و تشریع باشد یک شیوه کاملا متفاوت با سبک زندگی امروز خواهد بود. به عبارت دیگر واضح است که وقتی یک شیوه زندگی ابتنائش بر دنیا گرایی و عدم اعتقاد به آخرت باشد، مصرف، پوشش و نقش اجتماعی افراد کاملا متفاوت با سبک زندگی ای خواهد بود که مبتنی بر فانی بودن دنیا و باقی بودن آخرت است.
اگر انسان به این حقیقت باور پیدا کند که تفاوت های ذاتی و تکوینی در میان موجودات، از جمله زن و مرد وجود دارد و این تفاوت های تکوینی مبنای تشریع و قانونگذاری است، به راحتی می تواند پذیرای تمایزات اجتماعی موجود میان شخصیت اجتماعی زن و مرد و تفاوت های هنجاری این دو جنس باشد و اگر برخلاف این حقیقت فکر کند روشن است که نتیجه ای جز اعتراضات و مطالبات فمینیستی و لیبرالیستی در عرصه اجتماع نخواهد داشت. و یا اگر افراد جامعه انسانی به وجود مناسبات غیبی و نامحسوس در معادلات فردی و اجتماعی خود قائل باشند و به این مهم پی ببرند که فقط خداوند از اسرار پنهان هستی آگاه است، تلقی آنها از مفاهیمی چون ظلم، عدل، تدبیر، نقش اجتماعی و بسیاری دیگر از این قبیل مفاهیم متفاوت خواهد شد تا اینکه به این موضوع اعتقاد نداشته و هر آنچه در معادلات فردی و اجتماعی که قابل اندازه گیری و محسوس باشند را مبنای شیوه زندگی و نگرش و گرایشات خود بداند.
سبک زندگی انسانی که به این حقیقت باور دارد که او با تمام برتری که نسبت به سایر مخلوقات هستی دارد، عبد و بنده خدا محسوب می گردد و خداوند او را به صورت فطری مورد هدایت خود قرار داده است و به جز جسم مادی و طبیعی اش، یک بعد روحانی و معنوی نیز در وجود او به ودیعت نهاده که می بایست برای رشد آن هم در زندگی برنامه داشته باشد، قطعا یک سبک زندگی عزتمندانه و متعالی خواهد بود که در آن مقولاتی چون نیاز، برنامه ریزی، نظم، آرامش و… در نسبت با دو بعد وجودی او تعریف می گردند و نه صرفا مادی و این دنیایی.
اگر نگاه‌ انسان‌ به‌ هستی‌ نگاهی‌ دینی‌ باشد، به‌ دلیل‌ اینکه‌ همه ابعاد زندگی‌ طبیعی‌ و ماد‌ی‌ خود را در احاطه غیب‌ آن‌ می‌داند، هیچ‌گاه‌ در مناسبات‌ و رفتار طبیعی‌ خود از باطن‌ امور که‌ نقشی‌ تعیین‌کننده‌ نسبت‌ به‌ ظاهر دارد، غافل‌ نمی‌ماند و بر همین‌ اساس‌ نیز کردار فردی‌ و اجتماعی‌ خود را توجیه‌ یا تبیین‌ می‌کند. انسان دینی می داند که به تنهایی و با ابزار محدودی که در اختیار دارد قادر به شناخت تمام حقوق و هنجارهای فردی و اجتماعی خود در زندگی نیست و از طرفی هم می داند که خداوند عادل و حکیم برای مسیر زندگی او هنجارها و بایسته های دقیق و هدفداری را تنظیم نموده است که اگر رعایت آنها را بر خود فرض بداند قطعا به کمال و سعادت خود در زندگی دنیایی و اخروی خواهد رسید.
در ادامه به صورت کاربردی به ارتباط مبانی نظری تحقیق حاضر با مولفه های الگوی سبک زندگی زن مسلمان ایرانی اشاره می گردد:
ارتباط میان مبانی دین شناختی و الگوی سبک زندگی
یکی از مهمترین تاثیرات و مصادیق بارز دخالت مبانی نظری تحقیق در الگوی مورد نظر، در نسبت میان مقوله معیار ارزشمندی و ارزشگذاری نقش ها از نگاه اسلام و کیفیت نقش اجتماعی زنان است. اگر مطابق دیدگاه اسلام پذیرفته شود که ملاک ارزشمندی افراد دخالت مستقیم در مناسبات اجتماعی و اقتصادی نیست و نقش های افراد در جامعه مکمل یکدیگر و نه موازی هستند، پذیرش نقش مادری، همسری و خانه داری برای زنان که به ظاهر هیچ نسبتی با مناسبات مذکور ندارند، برای آنها سهل تر و شیرین تر است.
و یا اگر طبق دیدگاه دین مبین اسلام فرض بر این باشد که نسبت فرد و جامعه اینگونه است که تعالی افراد در گرو تعالی جامعه است و ساختن جامعه متعالی منوط به تعالی و تقویت نظام خانواده است، پذیرش محور بودن خانواده در جامعه به عنوان یک اصل برای زن و مرد هموار می گردد و اصالت نهاد خانواده تاثیر مستقیم در کیفیت و کمیت نقش افراد و به خصوص زنان خواهد گذاشت. همچنین اگر بپذیریم که تعالی جامعه با زدودن موانع تعالی و رشد میسر شده و از سوی دیگر فساد تک تک افراد جامعه زمینه ساز فاسد گردیدن جامعه می شود، لزوم توجه به حجاب زنان به عنوان یکی از مهمترین عوامل بازدارنده فساد در جامعه اثبات می گردد.
همچنین اگر به نقش دین در تشریع و قانونگذاری در جامعه قائل بوده و حوزه دخالت دین به گستردگی همه شئون فردی و اجتماعی زندگی انسان ها فرض گرفته شود، دستورات، ملاحظات و منویات دین اسلام در ساحت رفتار اجتماعی زنان می تواند در تعیین کردن کیفیت نقش و حضور اجتماعی زنان دخالت داشته باشد. این مقوله در تعیین کیفیت و نحوه و میزان مصرف در زندگی زن مسلمان نیز به همین ترتیب تاثیرگذار است.
ارتباط میان مبانی زن شناختی با الگوی سبک زندگی
تعریف از زن و مختصات و ویژگی های تکوینی او از عوامل اصلی تعیین کننده کیفیت سبک و شیوه زندگی تجویزی او از دیدگاه اسلامی است. اگر مطابق با دیدگاه اسلامی فرض بر این باشد که زنان به لحاظ جسمی، روحی و عقلانی تفاوت های مشخصی با مردان دارند، کیفیت و سبک حضور و نقش های خانوادگی و اجتماعی آنها با یکدیگر متفاوت خواهد بود. به عبارت دیگر وقتی در مبانی زن شناختی به این نتیجه می رسیم که زنان از مردان ضعیف الجسم تر هستند عقلا به این نکته توافق می رسیم که نقش های زنان در مقایسه با مردان می بایست از خشونت و سختی کمتری برخوردار باشند. و یا اگر در دیدگاه اسلامی درباره زنان فرض بر این است که زنان از قوه عاطفه و احساس قوی تری نسبت به مردان برخوردارند، خواه ناخواه الگوی تجویزی دینی برای نقش زنان نیز با تاکید بر کارکرد تربیتی آنان ترسیم خواهد شد.
همین تفاوت های تکوینی زن و مرد در مقوله مصرف نیز موضوعیت پیدا می کند به این ترتیب که وقتی در مبانی زن شناختی اسلام این حقیقت تایید می گردد که زنان میل به خودنمایی و تبرج را به صورت ذاتی در خود دارند الگوی مصرف آنان هم در بعد پوشش و هم در بعد آرایش تحت تاثیر واقع می گردد.
در مقوله پوشش و حجاب نیز علاوه بر تاثیر تفاوت های زن و مرد در قواعد و هنجارهای پوشش اعتقاد بر آفرینش اصیل زن و برابری ارزشی او با جنس مرد نیز تعیین کننده و دلیل موجه ای برای رعایت حجاب است. چرا که زنان بدون رعایت حجاب و با بروز دادن زیبایی ها و جذابیت جنسی خود در برابر مردان، به عنوان سوژه جنسی شناخته خواهند شد و اسلام برای حفظ ارزش و احترام و نیز امنیت اجتماعی زنان حفظ حجاب را برای آنان فرض دانسته است و این مقوله از ظرافت های دین مبین اسلام است.
ارتباط مبانی انسان شناختی با الگوی سبک زندگی
فهم پیچیدگی های خلقت انسان یکی از راه های اصلی رسیدن به الگوی صحیح سبک زندگی وی است. زنان به عنوان نیمی از انسان های موجود در جهان هستی برخوردار از تمام ویژگیها و خصوصیات انسانی هستند. به عنوان نمونه فطرت یکی از خصوصیات انسانی زن است که در تعیین ابعاد سبک زندگی او تاثیر معین و بارزی ایفا می کند. تاکید و گرایش به حفظ شان و حرمت زن و یا تمایل به ملاحظات تربیتی و پرورش نسل در وجود زن از عوامل اصلی تعیین کیفیت نقش اجتماعی و خانوادگی زنان است.
همچنین اگر بپذیریم که انسان موجودی ذوابعاد و دارای دو بعد جسم و روح است قطعا در الگوی مصرف وی هم اقتضائاتی می بایست مورد لحاظ قرار گیرد. در دیدگاه اسلامی ارتباط میان روح و جسم انسان یک ارتباط متقابل و دوسویه است، به این معنا که اگر انسان در پرداختن به جسم و منویات آن بیش از حد معمول افراط کند، به طوری که تمام همت و تلاش خود را صرف رسیدن و ارضاء نیازهای جسمی خود اعم از خور و خواب و شهوت و… نماید، بلاشک به منویات روحی خود بی توجه شده و از تعالی و ارضاء نیازهای روحی و معنوی خود بازخواهد ماند. لذا الگوی مصرف می بایست متناسب با هر دو بعد تبیین و تجویز گردد.
و نیز فهم محدودیت و ضعف انسان در برابر نفس و کشش های آن و بررسی این ویژگی با لحاظ کردن متغیر جنسیت می تواند ما را در تبیین حجاب زن به عنوان راهکار موثر برای جلوگیری کردن از دچار شدن مردان به هوای نفس یکی دیگر از محورهای ارتباط میان مبانی نظری تحقیق با الگوی سبک زندگی زن مسلمان است.
ارتباط میان مبانی معرفت شناختی با الگوی سبک زندگی
ترسیم و ارائه سبک زندگی زن مسلمان می بایست مبتنی بر منابع معرفتی موثق باشد و از منظر اسلام منابع معتبر و مورد وثوق کسب معرفت و شناخت، دو منبع وحی و عقل می باشند که التزام به این دو منبع و وجدانیات آنها نقش تعیین کننده ای در کیفیت الگوی مورد نظر تحقیق حاضر خواهد داشت. واضح است که عایداتی که از ملاحظه مجموعه آیات و روایات اسلامی پیرامون اجتماع، خانواده، تربیت و آموزش، حقوق و تکالیف زن و مرد و… نصیب یک محقق دینی می گردد می تواند تصور دقیق تر و جامع تری را نسبت به ماهیت نقش اجتماعی و خانوادگی زن مسلمان برای او ایجاد نماید. همین طور تاثیر این عامل بر الگوی مصرف و حجاب زن مسلمان نیز مشخص می گردد.
و یا وجدانیات و مکاشفات عقل انسان در شناخت مسائل و ملاحظات زندگی خانوادگی و اجتماعی خویشتن در اخذ تصمیمات و برنامه ریزی اجتماعی در جامعه اسلامی نقشی تعیین کننده و مورد پذیرش دین اسلام دارد. عقل انسان متناسب با شرایط و اقتضائات آن تعیین و مشخص می نماید که آسیب ها و یا فرصت های متصور بر کیفیت های حضور اجتماعی زنان چه خواهند بود. لذاست که هم خانه داری و مادری و همسریپشتوانه عقلی و استدلالی دارند و هم حجاب زنان.
ارتباط مبانی هستی شناختی با الگوی سبک زندگی
مطابق با دیدگاه اسلامی، عالم هستی دارای قوانین و سنت های خاص خود است که از جمله آنها تناسب میان تکوین و تشریع است. پذیرش این حقیقت به عنوان یکی از مولفه ها و مبانی نظری پژوهش حاضر ما را به این سمت رهنمون می سازد که الگوی نقش و وظایف و تکالیف زن متاثر از شرایط، امکان ها و مختصات روحی، جسمی و شخصیتی که در تکوین خلقت آنان قرار گرفته شده است، است. همچنین نظام حقوق و تکالیف نیز از همین اصل تاثیر پذیرفته است. بدین صورت که تکلیف زنان به حجاب برخاسته از ملاحظات تکوینی خلقت اوست.
همچنین نسبت میان زندگی دنیوی و اخروی و نظم و هدفمندی حاکم برنظام خلقت در تعیین الگوی مصرف تاثیر مستقیم دارد.
فصل سوم
مولفه های الگوی نقش اجتماعی زن مسلمان ایرانی پس از انقلاب اسلامی
مقدمه
در ادبیات علوم اجتماعی یکی از محورهای مهم سبک زندگی را می توان نقش های اجتماعی افراد دانست. این نقش های اجتماعی به طور کلی شامل اشتغال، مشارکت سیاسی و اجتماعی، نقش های خانوادگی و… سایر شئون حضور اجتماعی افراد می گردد. حال با عنایت به این نکته، ما در این تحقیق برای ترسیم الگوی سبک زندگی زن مسلمان ایرانی یکی از محورهایی را که مورد بررسی قرار می دهیم نقش اجتماعی زن مسلمان ایرانی است که در ادامه سعی می کنیم مولفه های مورد تایید دین اسلام در باب نقش اجتماعی زنان را ارائه نماییم.
پیش از پرداختن به مولفه های مورد پذیرش اسلام در مورد نقش اجتماعی زن مسلمان ابتدا به بررسی پیش فرض های حاکم بر دیدگاه اجتماعی اسلام پرداخته، سپس نظام ارزشی حاکم بر الگوی نقش اجتماعی زن مسلمان را تشریح و در پایان به تبیین و تفصیل مولفه های نقش اجتماعی زن مسلمان می پردازیم.
الف- اصول و پیش فرض های حاکم بر دیدگاه اجتماعی اسلامی
اگر بگوییم که دین اسلام یک دین کاملا اجتماعی است قطعا سخن به گزاف نرانده ایم زیرا با اندک تاملی در احکام، هنجارها و آموزه های دین اسلام در می یابیم که اکثریت قریب به اتفاق آنها ناظر به عمل و رفتار و کیفیت حضور فرد در جامعه است. لذا این دین که یک دین اجتماعی است یک سری پیش فرض ها و مبانی در مورد جامعه و نسبت فرد با آن دارد که این مبانی و پیش فرض ها عبارتند از:
۱- تعالی فرد در گرو تعالی جامعه
یکی از مهمترین پیش فرض های حاکم بر دیدگاه اجتماعی اسلام این است که اسلام معتقد است در نسبت فرد و جامعه، این فرد است که اصالت دارد و محل اصلی سرمایه گذاری دین نیز فرد فرد انسان ها هستند و جامعه صرفا از آن جهت دارای اعتبار و اصالت است که فرد بدون حضور در اجتماع قادر به رفع نیازهای خود و بالتبع رسیدن به رشد و کمال شخصیتی نخواهد بود (مصباح یزدی،۱۳۵:۱۳۸۰). در واقع از آنجا که دین اسلام هدفی جز کمال و سعادت انسان ها ندارد و به این منظور و هدف است که ارسال رسل نیز صورت گرفته است، و نیز از آنجا که انسان مدنی الطبع بوده و بدون حضور در جامعه و تعامل با سایر افراد قادر به ادامه حیات و رفع نیازهایش نیست، و باز با عنایت به این نکته که جامعه بر روی افراد خود تاثیر می گذارد و اگر محیط جامعه ناسالم باشد افراد برای رسیدن به تعالی دچار سختی خواهند شد، به همین دلیل اکثر توجه اسلام به ساختن جامعه ایده آل و آرمانی معطوف شده تا زمینه های رشد و تعالی تک تک افراد حاضر در این جامعه فراهم گردد (جوادی آملی:۱۳۸۵). وجود انبوه آموزه ها و هنجارهای اجتماعی ناظر به رفتار جمعی مسلمانان در دین مبین اسلام در برابر اندک موارد احکام و توصیه های فردی در این دین، تاکید بیش از حد اسلام به تشکیل حکومت دینی با محوریت احکام الهی، سیره ی تاریخی پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) در گرایش آنان به در دست گرفتن زمام امور سیاسی و اجتماعی مسلمانان، همه و همه نشانگر این حقیقت می باشند که اسلام توجه ویژه ای به اصلاح جامعه دارد.
۲- معیار ارزشمندی نقش ها
به نظر می رسد قبل از آنکه معیار ارزشمندی نقش ها در نگاه اجتماعی اسلام را بیان کنیم، توضیحی راجع به همین معیار در دیدگاه مدرن ارائه دهیم تا فهم دیدگاه دینی که دیدگاهی متضاد با آن است آسانتر گردد. دوران جدید اروپا که از قرن شانزدهم با نهضت فرهنگی ـ اجتماعی رنسانس^[۴۱] خود را از قرون وسطا متمایز ساخت، در واقع، محصول قیام طبقه‌ متوسط شهری بر ضد اقتصاد فئودالی بود و سبب شد که طبقه جدیدی به نام بورژوازی نبض تحولات اقتصادی را به‌دست گیرد. این طبقه اساساً به ارزش‌های اخلاقی پا‌یبند نبود و سود‌جویی و لذت‌خواهی در کانون توجه این قشر نوپا قرار داشت، و از همین روی به ترویج ارزش‌های مادی و فرد‌گرایانه پرداخت و فلسفه ‌زندگی تازه‌ای پیش روی انسان غربی نهاد.
در این فرهنگ «اومانیسم» به این معنا بود که انسان مادی و زمینی تنها موضوع ارزشمند برای تلاش و اندیشه‌ورزی است و چیزهای دیگر باید تنها بر این پایه تحلیل و ارزیابی شود. «سکولاریسم» به معنای تفکیک حوزه دخالت دین از حیات اجتماعی و پاک‌سازی جامعه و فضای زندگی از قیود و ارزش‌های دینی بود. «پلورالیسم» به این معنا بود که هیچ اصل اخلاقی فرازمانی و فرامکانی‌ای بر بشر حکومت نمی‌کند و هیچ ‌چیز جز آزادی بشر ارزشمند نیست. «فردگرایی» نیز عنصری اساسی بود که نشان می‌داد فرد، با همه ویژگی‌های فردی‌اش، معیار است و نمی‌توان به بهانه ارزش‌های جمعی محدودیت‌هایی را بر فرد تحمیل کر‌د. این اصول مبین این ادعا بود که هر کس آزادانه در پی خواسته‌‌ها و امیال خویش باشد و هیچ چیز جز خواسته‌های دیگران نباید آن را محدود سازد. این انگاره همان چیزی است که اصطلاحاً به «لیبرالیسم» معروف است (زعفرانچی،۴۵:۱۳۸۹).
لیبرالیسم اقتصادی، که آن را «نظام سرمایه‌داری^[۴۲]» نیز می‌خوانند و مبتنی بر تبادل آزاد سرمایه و آزادی عمل سرمایه‌دار است، در پی مفاهیم، نظریه‌ها، روش‌ها، شاخص‌ها، و سیاست‌هایی بود که به توسعه ثروت بیانجامد. در ادبیات سرمایه‌داری کار، سود، بازار و کارفرما عناصری تعیین‌کننده‌اند. بنابراین می‌توان حدس زد که در این ادبیات، ارزشمندی مقوله‌ای است که بر پایه تعریفی مادی از انسان، بدون توجه به اصول ثابت اخلاقی و با معیار‌ قرار‌ گرفتن موقعیت‌های اجتماعی فرد و جایگاه وی در تولید ثروت و در تبادل آزاد سرمایه تفسیر گردد.
با نهادینه شدن این معیارها، زنان اروپایی رفته‌رفته به این احساس دست یافتند که زنان در سراسر تاریخ در موقعیت فرو‌دست بوده‌اند؛ چون نه مناصب اجتماعی در میان آنان دست‌ به ‌دست شده و نه ثروت مستقیماً در دست آنان بوده است. از ‌این ‌روی، دستیابی به مشاغل در‌آمد‌زا و احراز مناصب اجتماعی به مطالبه‌ای برای زن غربی در فضای اجتماعی پس از انقلاب فرانسه تبدیل شد (همان،۲۵:۱۳۸۹). لذا با عنایت به مقدمه فوق می توان معیار ارزشمندی نقش ها در جامعه مدرن را تاثیر مستقیم آنها بر تولید و کسب ثروت و به تبع آن مصرف بیشتر دانست و لذا فعالیت هایی چون خانه داری که نه درآمدی دارند و نه مستقیما در تولید ثروت دخیل هستند، کارهایی بی ارزش و پست تلقی می گردند.
در دیدگاه اسلامی معیار ارزشمندی نقش ها اختلاف مبنایی با نظام ارزشی جامعه مدرن دارد. یکی از تفاوت های کلیدی نظام اسلامی با جامعه مدرن، هدف و غایت انجام هر نقش است. در نظام اسلامی غایت فعل فردی یا اجتماعی باید تقرب الهی و عاملی برای نزدیکی به خداوند متعال باشد. لذا حتی اگر نقشی مثل پدری یا مادری و یا ایفای یک فعالیت اجتماعی مشروع در نیت انجام خالص برای خدا نباشد در آن شایبه شرک وجود دارد و این هم یعنی دوری از خداوند. بر این مبنا نقشی به ظاهر مشروع و موجه اگر از حیث نیت مندی خالی از غیر باشد مقبول حضرت حق واقع شده و ارزشمند تلقی می گردد.
قال رسول الله(ص) : إِنَّمَا الأَعمالُ بِالنیِّاتِ.. (بحارالانوار، ج۸۱، ص۳۸۱).
نکته کلیدی دیگر در این رابطه توجه به روش های منسجم سازی در نظام مدرن و نظام اسلامی است که نقش ها نیز در این میان، سهم خویش را می یابند. به عبارت دیگر، ارزشمندی نقش ها از باب توجه به کارآمدی آنها در جامعه و حتی بهره وری آنان، ارتباط وثیقی با ساز و کارهای تقسیم کار و مکانیزم های همبسته سازی اجتماعی پیدا می کند. در جامعه مدرن معیار تقسیم کار با فرایند تمایز پذیری و تفکیک مشخص می شود ولی در نظام اسلامی ضمن بهره گیری از این ساز و کار، از ساز و کار ادغام و یکپارچه سازی نیز استفاده می شود. قابل توجه است که باید ارزشمندی نفش را با توجه به این معیار هم ارزیابی کرد (باقری:۱۳۹۰). در این دیدگاه نه تاثیر مستقیم در کسب و تولید ثروت، بلکه دخالت مستقیم در حرکت جامعه و افراد آن به سمت کمال و سعادت اخروی و زمینه سازی برقراری عدالت در جامعه معیار ارزشمندی نقش ها است.
۳- جایگاه مرد و زن در اقتصاد خانواده

در این صورت سود هر کالای واسطهای معادل x-1 بوده و سود ابداع کننده مالی در بخش i عبارت است از:
وامدهندگان: یک وامدهنده میتواند سود انحصاری را به وسیله غربالگری تکنولوژی نسبت به وامدهنده رقابتی بدست آورد.
معادل احتمال این است که وامدهنده در بخش i به طور موفق، بتواند تکنولوژی را غربال نماید در این صورت سطح غربالگری تکنولوژی در کالای واسطهای بخش i در زمان t یعنی   به صورت زیر بیان میشود:
ما سطح مرزی بالقوه از غربالگری تکنولوژی به وسیله سطح کل تکنولوژی مرزی در اقتصاد را با   به عنوان شاخص تعریف میکنیم که با پیشرفت مرز تکنولوژی بیشتر میشود.
احتمال اینکه وامدهنده در بخش i به درستی کارفرمای ماهر و متخصص را بشناسد یعنی   تابعی از شکاف بین سطح تکنولوژی بخش واسطهای و سطح تکنولوژی غربالگری است. اگر وامدهنده به طور موفق ابداع مالی کند شکافی وجود نخواهد داشت. بنابراین:

وامدهندگان سهم   از سود کارآفرینی به آنان میدهند.
نوآوری و رشد: احتمال اینکه یک کارآفرین متخصص بتواند در دوره t ابداع موفقی انجام دهد یعنی   به طور مثبت به مقدار کالای نهایی بستگی دارد که در طول دوره t-1 در ابداعات خلاق سرمایهگذاری میشود. بنابراین:
در تعادل، هر کارفرمای متخصص مقدار   را برای سود انتظاری انتخاب میکند. با وجود توافق قراردادی بین وامدهنده و کارفرما، وی سود زیر را بدست میآورد:

افراد ریسک خنثی در دوره اول زندگی خود، منابع را به کارفرماهایی میدهند که از سوی وامدهندگان، متخصص شناخته شدهاند.
کارفرمایانی که به وسیله وامدهندگان موفق غربال شدهاند، برای ایجاد نوآوری، وام میگیرند در این صورت سود آنان عبارت است از:
با جایگزینی معادله ۹ در معادله ۸ سود خالص انتظاری کارفرمایی که بوسیله یک وامدهنده موفق غربال شده است بدست میآید.
برای آزمون کارایی نظام مالی کشور در سطح کلان، رفتار افراد وامدهنده را در مجموع مورد توجه قرار میدهیم. احتمالی که یک تأمینکننده مالی بتواند با موفقیت کارفرمای متخصص را مشخص کند برابر است با   پس از عملیات ریاضی یک به تابع ضمنی میرسیم که نرخ تعادلی نوآوری در نظام مالی را مشخص میکند یعنی:
در نتیجه کسادی در نوآوریهای خلاق، سود انتظاری از ابداعات مالی را کاهش میدهد که به نوبه خود ۱- نرخ سرمایهگذاری در نوآوری را کاهش میدهد ۲- نرخ بهبود در تکنولوژی غربالگری را کند میکند ۳- احتمالی که وامدهنده بتواند کارفرمای متخصص را تشخیص دهد، پایین میآورد ۴- نوآوریهای تکنولوژیک و رشد را کاهش میدهد. سیاستها، مقررات و نهادهایی که مانع نوآوریهای مالی میشوند، آثار بزرگی بر رشد دارند. به طور خاص، هزینه های نوآوری مالی   نرخ تأمین مالی و در نتیجه نوآوریهای فنی را کاهش میدهد. در نتیجه کشورهایی که گرانتر به نوآوری مالی دست مییابند (   بزرگتر) رشد کمتری نسبت به کشورهای که هزینه نوآوری پایینتری دارند خواهند داشت.
۲- مدل جان بنا^[۱۷۵]
وی معتقد است که گسترش مالی، از طریق سوق دادن تأمین مالی بیرونی به سوی بهترین فرصتهای رشد، کارایی تخصیص سرمایه را بهبود میبخشد. مدل به صورت زیر است:
که در آن   متوسط استفاده از تأمین مالی خارجی بنگاه f برای صنعت i در کشور cاست.
سطح گسترش مالی کشور در آغاز دوره
فرصت رشد جهانی صنعت
اثر ثابت صنعت
اثر ثابت کشور
بردار متغیرهای کنترل سطح بنگاه
به پیروی از راجان و زینگالز ۱۹۹۸ که دلیل استفاده بنگاهها از تأمین مالی بیرونی را نیاز به تکنولوژی خاص میدانند معادله زیر را برآورد میکند:
۳-مدل نظری اری هیتینن و میکا پاجرینن^[۱۷۶]
این دو رابطه بین کیفیت افشای اطلاعات در سطح بنگاه و دسترسی به تأمین مالی بنگاه را بررسی کردهاند و ابتدا رشد اضافی به وسیله تأمین مالی بیرونی را تخمین میزنند. که به رابطه مثبت بین آن دو و کیفیت افشاگری رسیدهاند. آنها به پیروی از روش کانت و ماکسیموویچ (۱۹۹۸و ۲۰۰۲) نیاز بنگاه به تأمین مالی بیرونی را تخمین زدهاند و رشد اضافی آنها را که میتواند ناشی از این تأمین مالی بیرونی باشد را محاسبه میکنند و از آمار شرکتهای فنلاندی^[۱۷۷] استفاده کردهاند که عمدتا خصوصی و کوچک میباشند. آنگاه نیاز بنگاه به تأمین مالی بیرونی را به کمک یک مدل برنامه ریزی مالی برآورد کردهاند.
که   نیاز به تأمین مالی خارجی است^[۱۷۸]. و به همین ترتیب
۴-الگوی نظری ترابلسی
ترابلسی در مقالهای با عنوان رشد و تأمین مالی، شواهدی تجربی از کشورهای درحال توسعه را برای سالهای ۱۹۶۰-۱۹۹۰ برای رابطه تجربی بین واسطهگری مالی و رشد اقتصادی را با روش داده های تابلویی برای ۶۹ کشور مورد آزمون قرار میدهد و به این نتیجه میرسد که گسترش مالی یک تعیینکننده مهم رشد اقتصادی است. این بحث توسط شومپیتر و بعد گرلی و شاو آغاز گردید و گلداسمیت و بخصوص مککینون و شاو نقش مهمی در پیشرفت ادبیات این بحث داشتند.
برای ارائه و ایجاد یک ارتباط نظری بین عمق مالی و بهره وری و رشد یک اقتصاد بسته را در نظر میگیریم که تابع تولید کلان آن   در طول دوره t فقط با عامل سرمایه کار میکند.
همانطور که ربلو^[۱۷۹] میگوید   کل موجودی سرمایه شامل سرمایه فیزیکی و انسانی است. با دیفرانسیل گرفتن از معادله قبل داریم:
وبا تقسیم دو طرف معادله بر   نرخ رشد اقتصادی بدست میآید:
یعنی نرخ رشد حاصل بهره وری نهایی سرمایه^[۱۸۰] (   ) و نرخ سرمایهگذاری   است. در این اقتصاد بسته فرض میشود بازار مالی بین پس انداز و سرمایهگذاری تعادل برقرار میکند. اما در فرایند واسطهگری بخشی از منابع پس انداز شده از دست میرود در این صورت:
یعنی بخشی از پس اندازها سرمایهگذاری شده و بخشی دیگر ان   توسط نظام مالی جذب میشود، در نتیجه هرچه این مقدار بزرگتر باشد انباشت سرمایه در اقتصاد کمتر میشود. با ترکیب معادله ۱۵ و نرخ رشد داریم:
از این مدل ساده میتوان به اثر گسترش مالی بر رشد اقتصادی پی برد. با گسترش مالی زیان کمتری در فرایند واسطهگری مالی به وجود میآید و در نتیجه با افزایش   مقدار بیشتری از پس اندازها به سرمایهگذاری اختصاص مییابد.
۵-مدل نظری مارکو پاگانو^[۱۸۱]
یک مدل ساده است که براساس رشد درونزا براساس معادله زیر که تولید در مقیاس کلان با حجم سرمایه رابطه خطی دارد.
این معادله را میتوان حاصل جمع تولید N بنگاه دانست که هر یک تابع تولیدی به فرم   دارند و پارامتر   آنها براساس متوسط حجم سرمایه به صورت   تعیین میشود. همچنین میتوان این معادله را حاصل این فرض دانست که   ترکیبی از سرمایه فیزیکی و انسانی مانند لوکاس (۱۹۸۸) در نظر گرفته شود، که تکنولوژی مشابهی در بازار تولید آن دو نقش دارد. برای سادگی فرض میشود که اقتصاد مانا میباشد و تنها یک کالا تولید میکند که میتواند مصرف یا سرمایهگذاری شود که در صورت سرمایهگذاری مشمول استهلاک سالانه با نرخ   میشود. در نتیجه رابطه سرمایهگذاری برابر خواهد بود با:
در یک اقتصاد بسته بدون دخالت دولت، بنا به تعادل در بازار سرمایه و با فرض هدر رفتن نسبت (۱-   ) از سرمایه داریم:
و نرخ رشد در دوره t+1 عبارت خواهد بود:
و با بهره گرفتن از معادله ۱۸ و در حالت یکنواخت نتیجه میشود:
که در آن   و نرخ پس انداز میباشد. رابطه نشان میدهد که توسعه مالی از طریق افزایش در نرخ پس انداز s، افزایش در نسبت سرمایهگذاری به پس انداز   و افزایش بهره وری حاشیهای اجتماعی سرمایه^[۱۸۲]A میتواند بر رشد اقتصادی اثر بگذارد.
نرخ رشد اقتصادی میتواند متاثر از ترجیحات، تکنولوژی، توزیع درآمد، ترتیبات نهادی میباشد. چگونه گسترش مالی میتواند بر رشد اثر بگذارد؟ برای ملاحظه آثار بالقوه گسترش مالی بر رشد، یک مدل ساده رشد درونزا یعنی AK را در نظر میگیریم که کل تولید، تابعی خطی از موجودی کل سرمایه است.
این تابع تولید، یک فرم خلاصه از اقتصادی رقابتی با آثار خارجی است که در آن هر بنگاه دارای تکنولوژی با بازدهی ثابت نسبت به مقیاس است، ولی بهرهروی یک تابع فزاینده از موجودی سرمایه میباشد و یا به نظر لوکاس   میتواند ترکیبی از سرمایه انسانی و فیزیکی باشد^[۱۸۳]. برای سادگی، نرخ جمعیت ثابت فرض میشود و اقتصاد کالایی را تولید میکند که میتواند مصرف یا سرمایهگذاری شود. در صورتی که سرمایهگذاری شود، نرخ استهلاک در هر دوره   خواهد بود. در نتیجه:
در یک اقتصاد بسته و بدون دخالت دولت، تعادل در بازار سرمایه نیازمند برابری پس انداز ناخالص و سرمایهگذاری ناخالص میباشد. آنچه کار را ساده میکند این است که فرض کنیم بخشی (   ) از جریان پس انداز در فرایند واسطهگری مالی از بین میرود. در نتیجه خواهیم داشت:
و نرخ رشد در زمان t+1 عبارت است از:
با بهره گرفتن از معادله ۲۳ و حذف اندیسهای زمان، نرخ رشد متوازن عبارت است از:
که شرط تعادل در بازار سرمایه به کار برده و نرخ پس انداز ناخالص را با s نشان دادهایم. معادله به طور آشکار نشان میدهد که چگونه گسترش مالی میتواند رشد را تحت تأثیر قرار دهد. عمق مالی میتواند ۱- موجب افزایش   شود ۲- موجب افزایش A به عنوان بهره وری نهایی اجتماعی سرمایه شود ۳- موجب افزایش نرخ رشد پس انداز خصوصی گردد.
۲-۱۴ نقش بانکها در رشد اقتصادی
در دنیای معاصر بانکها و موسسات پولی و مالی نقش تعیینکنندهای را در رشد و توسعه اقتصادی کشورها بر عهده دارند. چرا که امروزه رشد اقتصادی، افزایش رفاه و بهبود سطح زندگی در هر کشوری به میزان سرمایهگذاریها که در حقیقت از طریق جمعآوری سپردهها و پساندازهای افرادی که به تنهایی امکان سرمایهگذاری ندارند بستگی دارد. شبکه بانکی از طریق جمعآوری این منابع پراکنده و قرار دادن آنها در اختیار سرمایهگذاران زمینه های رشد سرمایهگذاری و در نهایت رشد اقتصادی و بهبود رفاه را فراهم میکنند. بدون وجود یک شبکه بانکی کارامد امکان تجهیز این منابع کوچک جهت انتقال به سمت سرمایهگذاریهای بزرگ فراهم نمیآید. در کشورهای در حال توسعه نقش این نظام بانکی پر اهمیتتر نیز خواهد بود. چرا که به علت پایین بودن سطح درآمد سرانه در این کشورها ازیک طرف و میل به مصرف بالا از طرف دیگر، میزان پس اندازها و منابع مالی برای تجهیز سرمایه ها اندک و پراکنده است. لذا نقش بانکها در این رابطه حساستر خواهد شد در نتیجه میتوان گفت که امروزه بانکها و موسسات مالی نقش روغن روانکننده را در فرایند رشد و توسعه اقتصادی بازی میکنند. زیرا ۱- باعث به حداقل رساندن هزینه های ناشی از اطلاعات ناقص در بازارهای مالی بین وام گیرندگان و وام دهندگان خواهد شد۲-ریسک ناشی از احتمال عدم پرداخت وام به علت قوانین حاکم بر بازار پولی به صفر میرسد ۳-امکان اعطای وامهای بلندمدت با قدرت نقد شوندگی پایین در جامعه افزایش مییابد ۴- به علت گستردگی دامنه فعالیت احتمال ورشکستگی و زیان احتمالی بانکها برای سپردهگذاران کاهش مییابد۵- میزان قابلیت نقد شوندگی سپردههای افراد در حد بالایی قرار خواهد داشت که در نهایت باعث تسهیل معاملات و فعالیتهای اقتصادی و سرمایهگذاری و رشد خواهد شد (مجتهد ۱۳۸۴:۱۹).
۲-۱۵ بانکها و رشد اقتصادی
افزایش حجم سرمایه از طریق افزایش سطح سرمایهگذاری عامل اصلی رشد اقتصادی است. افزایش سطح سرمایهگذاری از طریق یک همانی بین پس انداز و سرمایهگذاری با سطح بالاتر پس انداز در ارتباط است. لذا بررسیها حاکی از آن بوده که پس انداز بالاتر با رشد سریعتر اقتصادی در ارتباط است.این رشد اقتصادی اگر چه ممکن است بتواند در کوتاهمدت بتواند از طریق پس انداز وارداتی مورد حمایت قرار گیرد ولی در بلندمدت میسر نخواهد بود.در این رابطه نقش بازار مالی ویژه است. در صورت فقدان یک بازار مالی کارا حتی اگر پس اندازهای داخلی در سطح بالایی باشد باز هم به علت تخصیص ناکارای منابع رشد اقتصادی در سطح پایینی قرار خواهد داشت.در این بین نقش موسسات مالی و بانکها باعث افزایش کارایی و بهبود تخصیص منابع خواهد شد و این نقش ویژه در سازوکار نظام پرداختها باعث شده تا چارچوب مقررات آنها نسبت به سایر موسسات مالی حساسیت و دقت بالاتری داشته باشد. بانکها در واقع بازیگران اصلی بازارهای مالی هستند البته این نقش در کشورهای مختلف متفاوت است. مثلا بنگاههای اروپایی به طور متوسط ۷۵درصد از منابع مورد نیاز خود را از بانکها تأمین میکنند^[۱۸۴].
برای هلند ۵۰ درصد، ایتالیا و آلمان۷۰ درصد، اسپانیا ۸۰ درصد و این نسبت در آمریکا ۲۵ درصد است ولی در کشورهای در حال توسعه نسبت اتکا به بانکها بیشتر است که دلیل آن عدم توسعه کافی بازار سرمایه است.(حدود ۹۵ درصد). لذا نقش بانکها و بازارهای مالی برای کشورهای درحال توسعه اهمیت بیشتری مییابد و هرگونه اقدام در جهت افزایش کارایی این موسسات و به عبارتی توسعه مالی به رشد بالاتر منجر خواهد شد.
لذا بررسیهای دو دهه گذشته گویای آن است که اصلاحات بخش مالی طی این دوران در بسیاری از کشورهای درحال توسعه به عنوان بخشی از برنامه گستردهتر اصلاحات ساختاری آنها شامل اصلاح نظام بودجه، اصلاح نظامهای تجاری و ارزی،اقدامات در جهت بهبود کیفیت پاسخگویی در عرصه اقتصاد به طرق گوناگون، آزادسازی قیمتها، مقرراتزدایی فعالیتها و سایر اصلاحات در نظام انگیزشی و … مورد توجه قرار گرفت.در زمینه نظام بانکی این اصلاحات در حالت خاص برای بالا بردن کارایی تجهیز پس اندازهای داخلی و اثر بخشی تخصیص منابع برای دستیابی به منافع اقتصادی صورت گرفته است. اصلاحات یاد شده در واقع تقویت نقش نیروهای بازار و افزایش رقابت در آن را از طریق آزادسازی نرخهای بهره، بکارگیری ابزارهای غیرمستقیم سیاست پولی و ارتقای سلامت مالی بانکها و افزایش کارایی بازارهای سهام را مورد هدف قرار میدهد.