• - میرقاسم جعفرزاده و حسین سیمائى صراف، «حسن نیت در قراردادهاى بین‌المللى: قاعده‌اى فراگیر یا حکمى استثنائى»، مجله تحقیقات حقوقى، شماره ۴۱، ۱۳۸۴، صص ۱۳۶،۱۳۹. ↑

• - J.F.O’Connor , Good Faith in English Law, Dartmouth Publishing Company Limited, 1990, p.102. ↑

• - علی باریکلو، سید علی خزایی، «اصل حسن نیت و پیامدهای آن در دوره پیش قراردادی با مطالعه تطبیقی در حقوق انگلیس و فرانسه»، مجله حقوق دادگستری،شماره ۷۶، زمستان ۹۰، صص ۵۵-۵۷. ↑

• - Yuval Shany, op.cit , p. 910. ↑

• - A. and Others v. the United Kingdom, op.cit , para. 165. ↑

• • - به عنوان مثال در قراردادهای بین‌المللی، انصاف یکی از اصول کلی حقوق است که در صورت بروز اختلاف میان طرفین معامله، به تنهایی و یا همراه دیگر منابع حقوقی (قانون، کنوانسیون، عرف وغیره، بسته به مورد برای رفع منازعه ارجاعی به قاضی یا داور، مورد استناد قرار می‌گیرد.و اختلافات فیمابین بر اساس همین اصول کلی حقوقی حل و فصل می‌گردد.جهت مطالعه بیشتر رجوع شود به:

محمد مهدی کریمی نیا، «جایگاه انصاف در حقوق تجارت بین‌الملل»، فصلنامه معرفت، شماره ۴۹، دی ۱۳۸۹، صص۲۸-۳۴. ↑

• -محمد رضا ضیائی بیگدلی، حقوق معاهدات، پیشین، ص ۱۶۴. ↑

• -برای مثال، مادّه ۱۱۳۵ قانون مدنی فرانسه و مادّه ۱۰۷ قانون مدنی الجزایر و مصر، انصاف را در کنار عرف و قانون، از منابع التزام های معاهداتی و قراردادی معرفی کرده اند و یا انگلستان، قانونی با عنوان «قانون شروط قراردادی غیر عادلانه» را به تصویب رسانده است. ↑

• -دیوان‌های داوری در قضیه هایی همچون قضیه ی سرخ پوستان کایوگا در سال ۱۹۲۶، مساله مرزی گواتمالا و هندوراس در سال ۱۹۳۳ و در جنگ گران چاکوبین بولیوی و پاراگوئه در سال ۱۹۳۸ به اصل «رعایت انصاف» توسل جسته اند. این مهم در آراء صادره در دعاوی غرامت نفتی نیز به مانند قضیه ی لیامکو بسیار مورد استناد دیوان داوری قرار گرفته است.جهت مطالعه بیشتر رجوع شود به: محسن محبی، «رویه داوری بین‌المللی درباره غرامت (دعاوی نفتی)»، مجله حقوقی بین‌المللی، شماره ۳۵، سال ۱۳۸۵، ص۹ -۷۰و نیز سید باقر میر عباسی، رضوان باقرزاده، «نقش انصاف در حل و فصل اختلافات بین‌المللی»، فصلنامه حقوق، دوره چهلم، تابستان ۱۳۸۹، شماره ۲، صص ۳۴۵-۶۴. ↑

• -object and purpose. ↑

• -Robert Alexy, A Theory of Legal Argumentation; The Theory of Rational Discourse as Theory of Legal Justification, Oxford, Clarendon Press, 1989 , p. 241. ↑

• - تصمیم شماره ۱۳۰ مورخ ۲۹ آذر ۱۳۷۹ دیوان در قضیه الف۱۸ بند.۵۸ ↑

• - شایان ذکر اینکه پیش از این رأی نیز دیوان در قضیه الف ۱۷ بر این موضوع تاکید نموده بود: «موضوع و هدف معاهده مبنای مستقلی برای تفسیر محسوب نمی شود بلکه در تصمیم گیری نسبت به معانی واقعی متن معاهده به عنوان عوامل کمکی و فرعی به حساب خواهد آمد» ↑

• - Pieter van Dijk, Godefridus J. H. Hoof,  J. H. Van Hoof, Theory and Practice of the European Convention on Human Rights , Martinus Nijhoff Publishers, 1998, p.94. ↑

• - Sahin v. Turkey, ECTHR chamber judgement of 29 june 2004, para. 141. ↑

• - Wemhoff v. Germany, judgment of 27 June 1968, Series A No. 7, para. 8. ↑

• - محمد رضا ضیائی بیگدلی، حقوق معاهدات بین‌المللی، پیشین، ص ۱۶۸. ↑

• -United States – Standards for Reformulated and Conventional Gasoline, Panel Report , WT/DS2/R ,Jan. 29, 1996 , p. 23. ↑

• - Effective protection. ↑

• دولتهای عضو این کنوانسیون که اعضای شورای اروپا هستند… با توجه به اینکه هدف از اعلامیه مزبور تضمین شناسائی و رعایت همگانی و موثر حقوقی است که در آن اعلام شده است. ↑

• - Artico v. Italy, Series A no. 37 , judgment of 13 May 1980, para 33:”… The Court recalls that the Convention is intended to guarantee not rights that are theoretical or illusory but rights that are practical and effective…” ↑

• -Soering v United Kingdom, Series A No. 161, judgment of 7 July 1989, para. 87. ↑

• - هدایت اله فلسفی، “روش های شناخت منطقی حقوق بین‌الملل: تفسیر و اجراء مقررات حقوق بین‌الملل"، تحقیقات حقوقی، شماره ۱۱ و ۱۲، پاییز و زمستان ۱۳۷۱ و بهار و تابستان ۱۳۷۲، ص↑

• -Golder v. UK, Series A No. 18, Judgment of 21 February 1975,para. 35. ↑

• -هدایت اله فلسفی، حقوق بین‌الملل معاهدات، فرهنگ نشر نو، ۱۳۷۹، ص۴۵۵. ↑

• - هدایت اله فلسفی، «روش های شناخت منطقی حقوق بین‌الملل: تفسیر و اجراء مقررات حقوق بین‌الملل»، پیشین،ص۱۸۷. ↑

• -Belgium” v. Belgium, op.cit , para 1”… Convention and Protocol must be read as a whole…” ↑

• -Schalk and Kopf v. Austria, judgment of 24 June 2010, para 101 “…Convention is to be read as a whole and its Articles should therefore be construed in harmony with one another…” ↑

• - هدایت اله فلسفی، «روش های شناخت منطقی حقوق بین‌الملل: تفسیر و اجراء مقررات حقوق بین‌الملل»، پیشین، ص۱۸۵. ↑

• -Monica Lugato, the ‘Margin of Appreciation’ and Freedom of Religion: Between Treaty Interpretation And Subsidiarity”, Journal of Catholic Legal Studies, Vol. 52:49 , p. 60. ↑

• - عده ای از حقوقدانان حقوق بین‌الملل به روش های دیگری مانند تفسیر عینی، مضیق و یا روش مقایسه ای نیز اشاره نموده اند لکن این روش های تفسیر به عنوان روش های فرعی تفسیر محسوب و به ندرت مورد استفاده قرار می‌گیرند. جهت مطالعه بیشتر در خصوص هر یک از این روش ها رجوع کنید به: ضیائی بیگدلی، محمد رضا، حقوق معاهدات بین‌المللی، پیشین، صص ۱۷۳-۱۷۴. ↑

• -teleological interpretation. ↑

• -David S. Jonas, Thomas N. Saunders , “The Object and Purpose of a Treaty: Three Interpretive Methods” , Vanderbilt Journal of Transnational Law,vol 43, No.3 , 2010,p. 578. ↑

• - ماده ۲۹ کنوانسیون آمریکائی حقوق بشر: هیچ یک از مواد این کنوانسیون به نحوی تفسیر نخواهد شد که الف – هر دولت عضو، گروه یا شخص را محروم از تمتع یا اجرای حقوق و آزادیهای شناخته شده در این کنوانسیون بنماید یا آنها را بیشتر از حد مقرر شده در این کنوانسیون محدود نماید. ب- برخورداری یا اعمال حق آزادی شناخته شده در قوانین دولتهای عضو یا در کنوانسیون دیگری که یکی از دولتهای مذکور عضو آن هستند را محدود کند. ج – حقوق یا تضییقاتی را که از ذات انسان نشات می‌گیرد و یا بازتابی از دموکراسی به عنوان نمونه ای از دولت می‌باشد منع نماید. د- تاثیر و نتیجه ای را که اعلامیه آمریکائی و یا دیگر اقدامات بین‌المللی واجد همان ماهیت می‌توانند داشته باشند مستثنا و یا محدود کند. ↑

• - Lucas Lixinski, “ Treaty Interpretation by the Inter-American Court of Human Rights: Expansionism at the Service of the Unity of International Law “, The European Journal of International Law , Vol. 21 no. 3, p. 588. ↑

• -David Harris, Michael O’Boyle, Edward Bates, Law of the European Convention on Human Rights , Oxford University Press , 2009 , pp.5-6. ↑

• -Subjective or historical interpretation ↑

• - محمد رضا ضیائی بیگدلی، حقوق معاهدات بین‌المللی، پیشین، ص ۱۷۱ ↑

• - Peter Mcrae ,“The Search for Meaning: Continuing Problems with the Interpretation of Treaties”, Victoria University Wellington Law Review , Vol.33 , 2002 , p.216. ↑

• - اسناد بسیاری برای پی بردن به قصد و نیت طرفین یک معاهده وجود دارد به مانند سیاق، تفسیر جمعی برخی از طرفهای معاهده، متن معاهده که شامل ضمائم و مقدمه نیز می‌گردد، هر توافق موخر بر معاهده و یا برخی از آنها که به نوعی به خود معاهده و یا چگونگی اجرای آن مربوط می‌شود و هر قاعده مرتبط حقوق بین‌الملل. ↑

• - travaux préparatoires official record of a negotiation↑

• - Ravi Sharma Aryal, Interpretation of Treaties: Law and Practice, New Delhi, Deep & Deep, 2003 , p. 16. ↑

• -Supplementary means of interpretation. ↑

• -Evolutive Interpretation. ↑

• -Johnston and others v Ireland, 18 December 1986, para 52.:”… Moreover, the foregoing interpretation of Article 12 (art. 12) is consistent with its object and purpose as revealed by the travaux préparatoires…” ↑

H₀= تفاوت معناداری بین سرانه راه فرعی و سرانه­ی مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری وجود ندارد.
H₁= تفاوت معناداری بین سرانه راه فرعی و سرانه­ی مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری وجود دارد.
جدول ۵-۱۸ بیانگر نتایج حاصل از آزمون رگرسیونی بین سرانه راه فرعی و سرانه مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری می­باشد. بر اساس نتایج آزمون با سطح معنی داری (۰۰۰/۰) و ضریب همبستگی (۱۸/۰) بین سرانه راه فرعی و سرانه ی مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری همبستگی ضعیفی وجود دارد. R² (۰۳/۰) نشان می­دهد که متغیر سرانه راه فرعی ۳ درصد از تغییرات متغیر سرانه­ی مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری را تبیین می­ کند. با توجه به ضریب B بدست آمده (۱۳/۰-) به ازای هر واحد تغییر در متغیر سرانه راه فرعی، سرانه­ی مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری به میزان (۱۳/۰-) کاهش می­یابد. بنابر این رابطه دو متغیر منفی و غیرهمسو می­باشد. به عبارت دیگر هر چه بر میزان سرانه راه فرعی افزوده می­ شود، سرانه­ی مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری افزایش می­یابد. مقدار t برای متغیر سرانه راه فرعی (۵/۳-) می­باشد و با توجه به p-value بدست آمده (۰۰۰/۰)، در سطح اطمینان ۹۹ درصد معنا دار می­باشد. یعنی فرض صفر بودن ضریب رگرسیون متغیر سرانه راه فرعی، رد می­ شود. به عبارت دیگر فرض H₀ مبنی بر عدم رابطه سرانه راه فرعی و سرانه­ی مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری رد، و فرض H₁ مبنی بر وجود رابطه سرانه راه فرعی و سرانه­ی مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری تائید می­گردد.

الگوی پراکنش فضایی: شکل ۵-۲۳ بیانگر پراکنش فضایی سرانه راه فرعی و سرانه مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری می­باشد. بررسی ترکیبی سرانه راه فرعی و سرانه مرگ و میر ناشی از تصادفات برون شهری حاکی از وجود الگوی فضایی اتفاقی در سطح شهرستان­ها می­باشد (آماره موران = ۰۰۴/۰). شهرستان­های نهبندان، اردستان، میبد، صدوق، تفرش، نائین و کمیجان از جمله محدوده­های جغرافیایی هستند که دارای سرانه راه فرعی و سرانه مرگ و میر ناشی از تصادفات درون شهری بالا هستند.

آزمون فرضیه هفتم: بین طول راه بر حسب نوع و سرانه مرگ و میر ناشی از تصادفات (درون شهری – برون شهری) رابطه وجود دارد.
این فرضیه به صورت سه فرضیه فرعی مطرح می­ شود:
فرضیه فرعی الف: بین طول راه (اصلی- فرعی) و سرانه مرگ و میر ناشی از تصادفات درون شهری رابطه وجود دارد.
جدول ۵-۱۹ بیانگر نتایج همبستگی بین طول راه اصلی و مرگ و میر ناشی از تصادفات (درون شهری- برون شهری) می­باشد. با توجه به ضریب همبستگی پیرسون (۰۶۹/۰= R) و سطح معناداری (۲/۰ = sig ) بین طول راه اصلی و سرانه­ی مرگ و میر درون شهری ناشی از تصادفات جاده­ای رابطه­ای وجود ندارد. با توجه به ضریب همبستگی پیرسون (۰۶۸/۰= R) و سطح معناداری (۲/۰ = sig ) بین طول راه فرعی و سرانه­ی مرگ و میر درون شهری ناشی از تصادفات جاده­ای رابطه­ای وجود ندارد.

۲-۲-۶- هزینهیابی کایزن
راهبرد کایزن، مهمترین مفهوم در مدیریت ژاپنی و رمز موفقیت رقابتی این کشور است. کایزن به معنای تغییر و بهبود مستمر و مداوم، توام با مشارکت همه افراد در شرکت یا سازمان (مدیریت ارشد، مدیران و کارگران) به کار گرفته میشود. در ژاپن، برای ایجاد آگاهی به کایزن در بین مدیران و کارگران، روش های بسیاری به کار گرفته شده است. کایزن وظیفهای همگانی است. کایزن راز ادراک تفاوتهای موجود میان روش های مدیریتی در ژاپن و غرب است. اساس راهبرد کایزن، وقوف و تاکید بر این نکته است که اگر قرار باشد شرکتی پایدار بماند و سود کسب کند، در وهله اول باید در صدد کسب رضایت مشتری و تحقق نیازهای او برآید. بنابراین، ایجاد بهبود در زمینههایی همچون کیفیت، هزینه و برنامه ریزی (میزان تولید و زمان تحویل) به عاملی اساسی و عمده تبدیل میشود و کایزن راهبرد بهبود بر اساس نیازها و درخواستهای مشتری است. در کایزن، فرض بر این است که تمام فعالیتها باید به افزایش میزان رضایت مشتری منجر شود( حجازی و البدوی، ۱۳۸۴، ۸۷).

«هزینه یابی کایزن»، یعنی حفظ سطوح هزینه فعلی برای تولید محصولات در جریان ساخت و اجرای کار نظاممند برای کاهش هزینه ها تا سطح مطلوب( گودرزی و رمضانپور نامقی، ۱۳۸۹، ۱۶۳).
دو نوع هزینهیابی کایزن وجود دارد:
۱- فعالیتهای هزینه یابی کایزن در کارخانه یا قسمت مشخص که برای هر کار زمان خواهد شد.
۲- فعالیتهای هزینهیابی کایزن برای محصول مشخص که بهعنوان طرحهای مشخص، با تاکید بر « تجزیه و تحلیل ارزش» انجام میگیرند( گودرزی و رمضانپور نامقی، ۱۳۸۹، ۱۶۳).
هدف اصلی هزینهیابی کایزن، پیگیری سرسختانه فعالیتهای کاهش هزینه در تمام مراحل ساخت، به منظور کمک به حداقل رساندن فاصله بین اهداف سود (سود مطرح شده در بودجه) و سود تخمینی است. این رویکرد هم از نظر مفهومی و هم از نظر روش اجرا با مدیریت هزینه که در سیستم هزینهیابی استاندارد اعمال میشود، متفاوت است (گودرزی و رمضانپور نامقی، ۱۳۸۹، ۱۶۳).
هزینهیابی کایزن در شرکتهای خودروسازی ژاپنی، خارج از سیستم هزینهیابی استاندارد، بهعنوان بخشی از سیستم هزینه اجرا میشود. از نظر وجودی، هزینه واقعی هر اتومبیل، در آخرین دوره بودجه، هزینه کایزنی است که باید در دوره های بعد، به منظور رسیدن به سود هدف کاهش یابد. اعمال هزینه یابی کایزن دو نوع است؛ یکی، شامل اعمال اجرای کارایی واقعی کایزن است، در زمانی که تفاوت بین هزینه واقعی و هزینه هدف بعد از محصول جدید و بعد از سه ماه زیاد باشد و دیگری، شامل اعمال متوالی اجرای هر دوره برای کاهش تفاوت بین سود تخمینی و هدف است.
موضوع دوم هزینهیابی کایزن، رسیدن به اهداف کاهش هزینه برای هر بخش به سبب طرح سود کوتاهمدت است. روش های دیگری به دلیل تفاوت بین هزینه های متنوع و ثابت ایجاد شده است؛ برای مثال، کاهش انواع هزینه های مواد مستقیم، پوشش انرژی و حقوق کارکنان با انجام هزینهیابی کایزن در هر واحد انجام میشود(گودرزی و رمضانپور نامقی، ۱۳۸۹، ۱۶۳).
هزینهیابی کایزن در مقایسه با هزینهیابی استاندارد در بسیاری از موضوعات به کاهش بیشتر در هزینه ها کمک میکند. در نتیجه، ممکن است برای کارکنان و مدیران با فشار روانی همراه و مسئله ساز باشد. سیستم هزینهیابی کایزن با گامهای آن در سه بخش زیر تشریح میشود:
۱- آمادهسازی و تهیه بودجه و تعیین مقدار هدف برای کاهش هزینه؛
۲- فعالیتهای کایزن با تمرکز بر کارخانه؛
۳- اندازه گیری و تجزیه و تحلیل فاصله بین اهداف هزینه و هزینه های واقعی ( گودرزی و رمضانپور نامقی، ۱۳۸۹، ۱۶۳).
۲-۲-۷- هزینهیابی چرخه عمر
دوره عمر از مفاهیم مطرحی است که از دیدگاه های مختلف مانند دیدگاه بازاریابی، تولیدکنندگان، مشتریان و اجتماع بررسی میشود. دوره عمر محصول عبارت است از فاصله زمانی بین طراحی تا عرضه محصول جدید به بازار و توقف تولید آن به دلیل نبود تقاضای کافی برای آن در بازار. بنابراین چرخه عمر محصول تمام فعالیت های لازم از طراحی محصول و خرید مواد اولیه برای ساخت آن تا تحویل محصول ساخته شده و ارائه خدمات پس از فروش را در بر میگیرد ( امریاسرمی، ۱۳۸۴).
هزینهیابی چرخه عمر محصول یکی از فنون مدیریت هزینه است که برای شناسایی و هدایت هزینه محصولات در طول چرخه عمر محصول استفاده میشود. منظور اصلی از هزینه یابی چرخه عمر محصول این است که باید قبل از ایجاد و تعهد هزینه های ظرفیت، آن را کنترل یا حذف کرد و این کار را نمیتوان بعد از ایجاد هزینه های ظرفیت و در طی فرایند اجرای عملیات تولید انجام داد ( ماهر^[۲۴]، ۱۹۹۴).
هزینهیابی چرخه عمر، باید به همراه روش های مفید طراحی، استفاده شود. برخلاف انتظار هزینهیابی چرخه عمر و سایر فنون اندازه گیری عملکر فقط میتواند راهنما و نشان دهنده راه های بهبود باشند و نمیتوانند به خودی خود چیزی را اصلاح و بهبود بخشند. هزینه های طول چرخه عمر محصول اغلب به سه گروه زیر تقسیم میشوند:
۱- هزینه های مراحل قبل از ساخت شامل هزینه های پژوهش و توسعه، هزینه های طراحی، نمونه سازی، آزمایش و ایجاد کیفیت در محصولات
۲- هزینه های ساخت محصول، شامل هزینه های مستقیم و غیر مستقیم ساخت محصولات
۳- هزینه های مراحل بعد از ساخت شامل هزینه های فروش، بازاریابی، توزیع بسته ای، حمل، نمونه های رایگان، تبلیغات، خدمات پس از فروش و تضمین عملکرد محصولات ( امریاسرمی، ۱۳۸۴، ۳۴).
۲-۲-۸- مهندسی ارزش
مهندسی ارزش روشی نظام مند با فنون مشخص است که کارکرد محصول یا خدمات را شناسایی میکند و برای آن کارکرد، ارزش مالی ایجاد میکند. به نحوی که آن کارکرد در کمترین هزینه با حفظ قابلیت اطمینان و کیفیت مد نظر انجام میگیرد. مهندسی ارزش روش بسیار مهمی است که برای مصرف بهینه بودجه تخصیص داده شده است (ربانی، ۱۳۸۳). در ادامه تعریف واژگان کلیدی حوزه مهندسی ارزش به همراه مروری اجمالی به مراحل اجرای مهندسی ارزش بیان می شود (توکلی مقدم و شکاری، ۱۳۸۲، ۳۲):
ارزش؛ کمترین هزینه برای فراهم کردن وظیفه خدمات مورد نیاز در زمان و مکان مطلوب و با کیفیت مد نظر است. در ساده ترین شکل، ارزش برابر است با بها تقسیم بر هزینه.
بها؛ کمترین هزینهای که به وسیله آن عملکرد اساسی هر جز کاری دست یافتنی است.
هزینه؛ مجموع نیروی انسانی، مواد نگهدارنده و هزینه های غیر مستقیم مورد نیاز برای تولید هر محصول و نگهداری آن در طول عمر محصول
بالاترین میزان برگشت میتواند زمانی انجام گیرد که در اولین مرحله از عمر طرح قرار داریم. میتوان گفت در مرحله اولیه طراحی، اجرای مهندسی ارزش بسیار موثر است؛ زیرا نظریهها هنوز به صورت مفاهیم وجود دارند. کارفرما و طراح در این مرحله در تصمیمات خود انعطافپذیری بیشتری دارند و تغییرات، آثار کمتری بر برنامه زمانبندی طرح دارد( گودرزی و رمضانپور نامقی، ۱۳۸۹، ۱۶۵).
هر طرح به طور معمول از پنج مرحله فرموله کردن مفاهیم، طراحی اولیه، طراحی نهایی، ساخت، عملیاتی و نگهداری، تشکیل شده است. اجرای مهندسی ارزش برای یافتن پاسخ به این سوال است که چه راه حل دیگری، کارکرد مد نظر، فرایند، محصول یا اجرای آن را با هزینه کمتری محقق می سازد. بنابراین، هرچه از زمان عمر طرح بگذرد، ظرفیت کاهش هزینه کم می شود (گودرزی و رمضانپور نامقی، ۱۳۸۹، ۱۶۵).
۲-۳- مفهوم عملکرد مالی
مفهوم عملکرد با کارایی^[۲۵] و اثر بخشی^[۲۶] تعریف شده است، چون اثر بخشی بیانگر میزان دستیابی به اهداف است و کارایی به این موضوع اشاره دارد که منابع از نظر اقتصادی، چگونه برای کسب هدف به کار رفته اند و می توان آنها را دو بعد مهم عملکرد دانست ، یعنی هم علل داخلی (کارایی) و هم دلایل خارجی( اثربخشی) برای بخش های خاص عملکرد ، می توانند وجود داشته باشند. از اینرو عملکرد تابعی از کارایی و اثر بخشی فعالیت های صورت گرفته است.شرکتها برای دستیابی به عملکرد بهتر، باید از شاخص های پیشرو یا آینده نگر^[۲۷] استفاده کنند. شاخص های پسرو یا گذشته نگر^[۲۸] تنها وقایع تاریخی را بیان می کنند، در حالیکه شاخص های آینده نگر، باعث مهیا شدن شرایط برای پرورش عملکرد می شوند( کراس و لینچ^[۲۹]، ۱۹۹۱).
موفقیت یا عدم موفقیت شرکتها را به دور از عملکرد مدیران نمیتوان تصور نمود. شرکتی میتواند موفق باشد که از مدیران شایسته، ابزار های متنوع و امکانات و پتانسیل موجود خود در راستای پیروزی مجموعه بهرهمند شود. عواملی که منجر به توفیق شرکت میشوند، استفاده از فناوری اطلاعات، بازاریابی، مشتری مداری به معنای واقعی آن و پرهیز از یدک کشیدن این شعارهاست. مدیران شرکت باید توانایی تشخیص فرصت های جدید بازار را داشته باشند و برای رسیدن به این توان، حتما کارشناسان و متخصصان ویژه و حرفه ای باید درخدمت مجموعه باشند. شرکتها با بهره مندی از مدیران شایسته و منابع انسانی تحصیل کرده، می توانند ارتباط دایمی با مشتریان و بازار داشته باشند و با ایجاد تغییرات و تحولات، جامعه را زیر ذره بین قرار دهند.
در نظام نوین مدیریت، سه بعد استراتژی، تایید تمرکز و سازمان وجود دارد. این استراتژی است که متعاقبا به سطوح عملیاتی مانند عملکرد بازار، رضایت مشتریان، عملکرد اجتماعی ، اعتماد و پذیرش ، عملکرد محیطی، مالی و اهداف و نتایج آن منتهی می شود. برخی از شرکتها توانستهاند با بکارگیری این گونه سیاستها، در جایگاه برتر قرار گیرند(هدایتی ،۱۳۸۳، ۷).
۲-۴- ساختار سرمایه و عملکرد مالی
به طور کلی دو تئوری موازنه ایستا و سلسله مراتبی، عوامل موثر بر ساختار سرمایه را تبیین می کنند. یکی از عواملی که براساس هر دو تئوری بر ساختار سرمایه تاثیر دارد سودآوری شرکت ها است. براساس تئوری موازنه ایستا مزیت مالیات بدهی، ارزش شرکت بدهی دار را افزایش می دهد. از سوی دیگر، هزینه های ورشکستگی احتمالی به واسطه عدم ایفای به موقع تعهدات، ارزش شرکت(بدهی دار) را کاهش می دهد. لذا ساختار سرمایه شرکت را می توان به منزله توازن بین مزیت های مالیاتی بدهی و هزینه های ورشکستگی احتمالی ناشی از بدهی تلقی نمود. از این رو دو عامل خنثی کننده یکدیگر (توازن مزایا و مخارج ناشی از بدهی) به استفاده بهینه از بدهی در ساختار سرمایه منجر می شود. تئوری سلسله مراتبی بیان می کند که شرکت ها در تامین منابع مورد نیاز خود سلسله مراتب را طی می کنند. شکل گیری این سلسله مراتب، نتیجه یا پیامد عدم تقارن اطلاعات است. طبق این تئوری در مواردی که بین مدیران و سرمایه گذاران برون سازمانی عدم تقارن اطلاعاتی وجود داشته باشد مدیران، تامین مالی از محل منابع داخل شرکت را به منابع خارج از شرکت ترجیح می دهند. براساس این تئوری شرکت های سودآور کمتر استقراض می کنند(نمازی و حشمتی، ۱۳۸۶). مدیران مالی شرکت ها با توجه به ارتباط تنگاتنگ بین ساختار سرمایه با سودآوری و ارزش شرکت در صدد دستیابی به ترکیب بهینه منابع تامین مالی یا ساختار بهینه سرمایه می باشند(احمدزاده و همکاران، ۱۳۸۴).
۲-۵- روش های تامین مالی و عملکرد مالی بلندمدت
توانایی شرکت در مشخص ساختن منابع مالی بالقوه اعم از منابع داخلی یا خارجی برای تهیه سرمایه جهت سرمایهگذاری و تهیه برنامههای مالی مناسب، از عوامل اصلی رشد و پیشرفت هر شرکت محسوب میگردد (جهانخانی، ۱۳۷۳). شیوه های تامین مالی شرکتها به دو دسته کلی تقسیم میشوند؛ الف: تامین مالی کوتاه مدت^[۳۰] ب: تامین مالی بلند مدت^[۳۱]
تامین مالی کوتاه مدت: تامین مالی کوتاه مدت نوعی تامین مالی است که حداکثر ظرف مدت یکسال یا کمتر بازپرداخت شود. تصمیمات مالی کوتاه مدت، مربوط به جریانات نقدی ورودی و خروجی شرکت در مدت یکسال و یا کمتر از آن است^[۳۲](استیفن، ۱۹۹۱).
سه منبع اصلی تامین مالی کوتاهمدت شرکتها (شباهنگ، ۱۳۷۴): ۱- اعتبارات تجاری^[۳۳] ۲- وام های بانکی^[۳۴] ۳- اوراق تجاری^[۳۵]
تامین مالی بلندمدت نوعی تامین مالی است که در مدتی بیش از یکسال بازپرداخت شود و عمدتا به منظور سرمایه گذاریهای بلند مدت مورد استفاده قرار میگیرد. هنگامی که شرکت بخواهد داراییهای خود را افزایش دهد و برای این منظور به تامین مالی نیاز پیدا کند، نخستین اقدام در این زمینه این است که اطمینان حاصل شود از داراییهای موجود به صورت بهینه ای بهره برداری میشود.
عمدهترین منابع مالی بلند مدت شرکتها عبارتند از: بدهیهای بلند مدت^[۳۶] ، سهام ممتاز، سهام عادی و سود انباشته
بدهی های بلند مدت:
بدهی نشان دهنده تعهدات شرکت است که در نتیجه استقراض به وجود آمده و باید بازپرداخت شود. هنگامی که شرکتها دسته به استقراض میزنند، آنها تعهد میکنند که مبالغی را به عنوان بهره در زمان های مشخص پرداخت نموده و در نهایت اصل مبلغ قرض شده را نیز بازپرداخت نمایند. نقش بدهی در مجموعه اقلام مالی شرکت ها: بدهی یکی از سه جز اصلی معادله حسابداری و ساختار سرمایه اکثر شرکت هاست. دلایل متعددی برای استفاده از بدهی در ساختار سرمایه شرکت ها هم چون موارد زیر وجود دارد:
- صدور سهام جدید برای تامین مالی، گران و هزینه بر است زیرا باعث کاهش بازده آتی سهامداران فعلی و کنترل مدیریت میگردد.
- مدیر یک شرکت باید شرکت و محیط رقابتی اش را بهتر از دیگران بفهمد و در صورت مناسب بودن پیش بینی اش، سعی به افزایش ارزش ثروت سهامداران جاری نموده و در صدور سهام جدید محتاطانه عمل نماید.
- قدرت کاهنده مالیاتی بهره پرداختی بدهی، جریان نقد را افزایش داده و منجر به معرفی بدهی به عنوان یک ابزار مالی خوب میشود.
اوراق قرضه:
اوراق قرضه^[۳۷] ان دسته از اوراق بهاداری است که به دارنده آن سود (بهره) از پیش تعیین شده و ثابت تعلق می گیرد. این اوراق دارای سررسید مشخصی است و منتشر کننده آن متعهد است که در زمان های معین، سود تعیین شده را پرداخت نماید. این اوراق از دیدگاه سرمایهگذاران در ردیف اوراق بهادار کم ریسک قرار دارد. البته به دلیل ریسک اندک، بازده کمتری نیز دارد به همین دلیل اوراق قرضه در شمار ارزانترین منابع مالی است (سلیمی سلفی، ۱۳۸۳).
سهام ممتاز^[۳۸]:
سهام ممتاز نوعی از سهام است که دارنده آن نسبت به درآمدها و دارایی های شرکت حق یا ادعای محدودی دارد. سهام ممتاز به لحاظ ویژگی هایی که دارد در بین روش های تامین مالی استقراض و سهام عادی قرار می گیرد. این نوع سهام دارای سود ثابت و معینی است و بدین ترتیب از آنجایی که سود سهامداران ممتاز از پیش تعیین شده است از این نظر شبیه اوراق قرضه است. اما پرداخت سود سهامداران ممتاز تعهدی الزامآور نیست (جهانخانی، ۱۳۷۴).
سهام عادی^[۳۹]:
سهام عادی گونه ای اوراق بهادار است که نشان دهنده مالکیت در یک شرکت است. گواهینامه سهام عادی، اسنادی قانونی هستند که مالکیت (یا حقوق صاحبان سهام) را در شرکتهایی نشان میدهند که بهعنوان شرکتهای سهامی سازماندهی شدهاند، همچنین این گواهینامهها به عنوان اوراق بهادار مالی قابل خرید و فروش می باشند. صاحبان سهام عادی دارای حق ادعای نهایی^[۴۰] بر سود و دارایی های شرکت سهامی خویش میباشند. بنابراین اگر شرکت ورشکست شود نخست مطالبات طلبکاران و سهامداران ممتاز و سپس ادعای سهامداران عادی از محل آنچه باقی مانده است پرداخت میشود(سلیمی، ۱۳۸۳).
۲-۶-۱- عوامل موثر بر عملکرد مالی بلندمدت شرکتها
عملکرد مالی بلندمدت شرکت یکی از دغدغه های مهم صاحبان سهام و مدیران واحدهای اقتصادی است، مدیران با بهره گرفتن از روش های جدید سعی در اداره بهتر سازمان و ارئه عملکرد ممتاز دارند. عوامل متعددی عملکرد مالی شرکتها را تحت تاثیر قرار میدهد و هر شرکتی سعی میکند مجموعهای از روش های کارا و موثر بر بهبود روندها و فرآیندهای تجاریاش را انتخاب کند. میزان توسعه یافتگی کشورها، مقبولیت روش، ریسک پذیری مدیران در انتخاب روشها و وجود نرم افزارهایی که برای تسهیل به کارگیری این روشها در سازمانها وجود دارد موجب مزیت برتری در گزینش آن خواهد شد (لی و کیم^[۴۱]، ۲۰۰۶).

۲)خطا در تعیین نیروهای داخلی، نیروهای عمودیو ممان‌های خمشی.
بارگذاری‌های خارجی.
سیستم استاتیکی سازه.
سختی اتصال بین عضوهای سازه‌ای.
۳)خطا در تعیین خواص هندسی، مساحت سطح مقطع، ممان اینرسیو فاصله از مرکز ثقل
کیفیت ساخت عضوهای سازه‌ای.
تغییرات سازه‌ای در طی خدمات(برای نمونه ترک‌های سازه‌ای بر روی بدنه هواپیما).

تجزیه ناشی ار اثرات خارجی(برای مثال کاهش سطح مقطع ناشی از خوردگی در فولاد).
۴)خطا در تعیین خواص مکانیکی و حرارتی اصلی مواد سازنده
مدول‌های یانگ  .
ضریب‌های انبساط گرمایی  .
۵)خطا در تعیین پارامترهای ریولوژیکی
تابع و ثابت خزش.
مقدار نهایی انقباض حجمی و تابع آن.
در حالت عمومی همه پارامترهای بحث شده می توانند با زمان تغییر کنند. از آنجایی که مدل ارائه شده در معادله(۴-۵۱) تابع پیوسته را نشان داده و توزیع کرنش حقیقی نیز بدلیل وجود ترک‌ یا حفره گسسته می‌باشد(بخش(۴-۲-۳)), برای مواد ناهمگن معادله(۴-۵۲) خطای زیادی دارد به منظور تخمین بهتر، استفاده از معادله(۴-۵۳) که بر اساس کرنش میانگین روی طول L می‌باشد، مناسب‌تر است.

که ترم اول سمت چپ معادله(۴-۵۳) کرنش متوسط تخمین زده شده و ترم دوم کرنش متوسط حقیقی, روی طول L یعنی بین نقاط A وB با مختصات  را نشان می‌دهند. خطای مدل به کلیه خطاهای توصیف شده در بالا(۱تا۶) بستگی دارد. برای تخمین خطاهای پارامترهای ارائه شده(۱تا۶) از معادله(۴-۵۱) استفاده می‌شود. همچنین خطای مدل از معادله(۴-۵۳) بدست آمده است. برای ساده‌سازی آنالیز خطا، مفهوم خطای مطلق حداکثری مدل نشان داده شده و بصورت زیر توصیف می‌شود.

که حداکثر آن, مقدار خطای مطلق مدل می‌باشد. برای تخمین خطاهای ممکن در تعیین پارامترهای ارائه شده(۱تا۶) از معادله(۴-۵۱) استفاده می‌شود(برای مثال  ). فرض کنید که یک مدل ایده‌آل کرنش حقیقی را نشان بدهد، سپس می‌توان خطای حداکثر و مطلق مدل را با بهره گرفتن از روابط خطا محاسبه کرد. هنگامی که خطای مطلق حداکثر به طور صحیح محاسبه شده باشد، رابطه بین کرنش تخمین یافته و حقیقی در یک نقطه مشابه توسط معادله(۴-۵۵) بدست می‌آید.

حداکثر خطای نسبی کرنش کل تخمین یافته مدل بصورت زیر تعریف می‌شود.

که خروجی معادله(۴-۵۶) بصورت درصدی سنجیده می‌شود(عدد بیرون آمده از قدرمطلق باید در عدد ۱۰۰% ضرب شود). زمانی که حداکثر خطای نسبی در یک نقطه با مختصات  بصورت صحیح محاسبه شود، مقدار کرنش حقیقی در همان نقطه از شرایط زیر پیروی می‌کند.

از آنجایی که حسگرها کرنش کل متوسط را اندازه می‌گیرند، خطای اندازه‌گیری تحت عنوان تفاوت بین کرنش کل متوسط اندازه‌گیری شده و کرنش کل متوسط حقیقی تعریف شده است. خطای اندازه‌گیری حسگر با طول گیج  و نقاط لنگر با مختصات  توسط رابطه زیر بدست می‌آید.

که  مختصات نقطه وسط حسگر  را نمایش می‌دهد. همچنین خطای اندازه‌گیری به پارامترهای زیر وابسته می‌باشد.
۱- موقعیت حقیقی حسگر در سازه و مختصات نقاط A و B
مختصات نقطه وسط حسگر©.
موازی بودن حسگر با خط الاستیک تیر(محورz).
۲-مشخصات حسگر
میزان دقت حسگر و سیستم مانیتورینگ.
طول گیج حسگر(بخش(۴-۲)).
خطای مطلق حداکثر اندازه‌گیری بوسیله معادله(۴-۵۹) تعریف می‌شود. خطای اندازه‌گیری به همه خطاهای توصیف شده در بالا(بند ۱تا۳) وابسته بوده و برای تخمین خطای پارامترهای ارائه شده در بند۱ تا ۳ نیز از معادله(۴-۵۸) استفاده کرده و خطای اندازه‌گیری نیز بوسیله همین معادله بدست می‌آید. به منظور ساده‌سازی آنالیز خطا مفهوم خطای مطلق حداکثر اندازه‌گیری بصورت زیر تعریف می‌شود.

با درنظر گرفتن معادله(۴-۵۱), معادله بالا برای همه خطاهای ممکن(۱تا۳) استفاده می‌شود(برای مثال  ، دقت حسگر).
پیش از این خطای مطلق حداکثر بطور صحیح محاسبه شد، مقدار کرنش اندازه‌گیری شده در نقطه‌ای به مختصات  , بصورت  بیان شده و مقدار کرنش حقیقی در نقطه مشابه از شرایط زیر تبعیت می‌کند.

حداکثر خطای نسبی کرنش کل اندازه‌گیری شده توسط معادله(۴-۶۱) بدست می آید.

که خروجی معادله(۴-۶۱) بصورت درصدی سنجیده می‌شود. پیش از این خطای مطلق حداکثر بطور صحیح محاسبه شد و مقدار کرنش اندازه‌گیری شده در نقطه‌ای به مختصات  نیز محاسبه شد، پس مقدار کرنش حقیقی در شرایط مشابه از رابطه زیر پیروی می‌کند.

کرنش کل حقیقی بوسیله خطای مطلق ارائه شده در معادله(۴-۵۹) اندازه‌گیری شده و با استفاده معادله(۴-۵۱) و معادله(۴-۵۶) تخمین زده می‌شود. حداکثر اختلاف بین اندازه‌گیری و تخمین کرنش کل بوسیله رابطه زیر تعیین می‌شود.

خطاهای  و  مستقل بوده و غیر ممکن است که مقدار هر دو کرنش اندازه‌گیری شده و تخمین زده شده در یک محدوده باشد. در نتیجه حداکثر تفاوت بین اندازه‌گیری و تخمین خطا در کرنش کل توسط رابطه زیر بدست می‌آید.

شرایط بعدی از ترکیب معادلات(۴-۵۵و۴-۶۰) بدست می‌آید.

اگر شرایط ارائه شده در معادله(۴-۶۵) بطور کامل برآورده نشده ‌باشد, امکان وجود شرایط زیر محتمل است.
انحراف در رفتار سازه‌ای.
خطاهای  و  بدرستی محاسبه نشده‌ باشند.
قابلیت اطمینان پایین حسگر اندازه‌گیری.
مناسب نبودن مدل عددی.

شهر اردبیل از شهرهایی است که از هسته اولیه شهر را بازار تشکیل می داده است. این شهر بر سر راه جاده ابریشم با عملکرد تجاری خدماتی شکل گرفته است. شهر با هسته اصلی بازار رو به گسترش نهاده است و افزایش جمعیت شهر باعث توسعه تدریجی آن گردیده و در طی سالیان متمادی به شکل کنونی درآمده است. شکوفایی شهر و اوج عظمت آن در دوران صفویه بوده است. به دلیل آن که مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی در این شهر بوده، شهر اعتباری خاص یافته و در ان بناها و اثار متعددی ساخته شده است.
هسته اولیه شهر که هم اکنون نیز بازار نامیده می شود از یک طرف به خیابان امام خمینی و از طرف دیگر به خیابان کاشانی منتهی می شود. با گسترش شهر در دوران بعد بناهای ارزشمند دیگری در اطراف هسته اولیه شهر احداث شده و در حال حاضر مهم ترین و با ارزش ترین بافت شهر از نظر تاریخی و فرهنگی در دل شهر اردبیل واقع است. بافت تاریخی شهر از یک طرف در طول خیابان سی متری مدنی به طرف شمال شرقی امتداد پیدا می کند و از طرف دیگر به خیابان مدرس و گذر عارف محدود می شود. میدان امام حسین، میدان عالی قاپو، میدان سرچشمه و میدان پیر عبدالملک میادینی هستند که این بافت را با خیابان امتداد خود محدود می کنند. بافت تاریخی شهر اردبیل مساحتی حدود ۸/۹۲ هکتار را به خود اختصاص داده است.
بنای جمعه مسجد در سمت شمال شرقی، بازار در مرکز و بقعه شیخ صفی در جنوب غربی بافت تاریخی از ارزشمندترین بناهای شهر اردبیل از نظر تاریخی و فرهنگی هستند.
۳-۴-۵- تعاملات بین بافت تاریخی و جدید شهر اردبیل
۳-۴-۵-۱- تعاملات اجتماعی
وجود چندین مسجد قدیمی و مهم در شهر اردبیل حاکی از تعلقات مذهبی مردم شهر است. اردبیل از قدیم الایام متشکل از چندین محله بوده است. ویژگی های اجتماعی محلات و چگونگی تاثیر آنها در توسعه کالبدی منتج از وحدت نژادی، زبانی و مذهبی از یک سو و شرایط اقتصادی اقشار مختلف شهر از طرف دیگر می باشد. امروزه محلات قدیمی شهر منسجم نبوده و با ورود مدرنیسم و پیامدهای حاصل از آن هنجارهای فرهنگی و ساختارهای جدیدی بر زندگی حاکم گشته و باعث گردیده محلات قدیمی توان کارکردهای درونی و بیرونی خود را از دست بدهند. به دلیل مشکلات موجود در بافت تاریخی شهر، ساکنین با قدرت مالی متوسط و بالاتر بتدریج بافتهای تاریخی مرکز شهر را ترک کرده و به بافت جدید شهر روی آورده اند و بافت تاریخی با مشکلات اجتماعی خود رها گشته است. وجود بازار و قلب تپنده اقتصاد و همچنین مساجد و بقعه شیخ صفی در داخل بافت از عوامل مهم موثر در ماندگاری بخش عمده ای از ساکنین می باشد. همچنین بقعه شیخ صفی روزانه تعداد زیادی از مردم را از قسمت های مختلف شهر به سوی خود می کشاند.
تمرکز فعالیت ها و انجام مراسم سنتی شهر از جمله مراسم عاشورا در این بافت و به ویژه نقش بازار در این میان این بافت را به قطب تجمع مردم تبدیل کرده است. وجود مساجد جامع شهر نیز که در کنار بازار قرار دارد بر این نقش مهم افزوده است. قرار گیری تعدادی از ادارات شهر در محدوده بافت و یا در نزدیکی بافت تاریخی موجب گسترش ارتباط هر چه بیش تر مردم با آن انجامیده است. بقعه شیخ صفی به عنوان تنها یک قطب منطقه ای، بلکه ملی و یکی از جاذبه های قوی گردشگری در بافت تاریخی اردبیل واقع است. علاوه بر این اداراتی چون شهرداری و استانداری در خیابان های متصل به بافت هر روزه تعدادی از مردم را جهت انجام امورات اداری به سمت خود می کشاند. وجود مصلی در مرکز بافت تاریخی عامل مهم دیگری در جذب جمعیت به این محدوده است. در ضمن وجود شهرک کارشناسان و انتقال اکثر ادارات مربوط به استان به مکانی دورتر از بافت، مردم بافت را برای انجام امور مربوطه به آنجا هدایت کرده و از اهمیت منطقه مرکزی شهر(بافت تاریخی) کاسته است.

۳-۴-۵-۲- تعاملات کالبدی و ساختاری
در گذشته نه چندان دور شهر اردبیل دارای کالبدی منسجم و یکپارچه بوده و از فضاهای متنوع عمومی، نیمه عمومی و خصوصی متشکل بوده است. فضاهای عمومی شهری مانند بازار و مسجد جامع تمامی شهر را پوشش می دادند و در خدمت همه اهالی شهر قرار داشتند. بافت متمرکز بازار فعالیت های کلان اقتصادی را در سطح شهر جوابگو بود. با ورود اولین خیابان در سال ۱۳۰۷ انسجام بافت بر هم خورده و با متصل کردن دروازه تبریز به دروازه آستارا بافت شهر به دو قسمت تقسیم شد. هم اکنون خیابان های امام خمینی و کاشانی و شهید مدنی و محل تلاقی آن ها(میدان امام حسین) و میدان امام خمینی از مهم ترین معابر و میادین شهر محسوب و تقریبا قلب تپنده فعالیت های تجاری و اقتصادی شهر به حساب می آیند.
۳-۴-۵-۳- تعاملات فرهنگی
از دیدگاه مردم شناختی فرهنگ به دو صورت مادی و معنوی شکل می گیرد. فرهنگ مادی شامل مجموعه پدیده هایی است محسوس و ملموس مانند ابزار و بناهای تاریخی. فرهنگ غیر مادی نیز به مسائلی گفته می شود که قابل اندازه گیری با موازین کمی نیستند مانند معتقدات زبان و هنر و آداب و رسوم. در جامعه شهری اردبیل هر دو بعد فرهنگ به صورت واضح مشخص است. اولین مسجد جامع در شهر اردبیل در فاصله بین سال های ۱۳۳۵ و ۱۳۶۶ هجری ساخته شد. وجود مساجد بزرگ و مهم و قدیمی و همچنین مصلی بزرگ شهر در بافت از مکان های جاذب جمعیتی هستند. در شهر در ایام سوگواری مناسبت های مختلف از کوچه های داخل بافت تاریخی عبور می کنند. خیابان کشی های جدید و قطع ارتباط فضایی معابر قدیمی هنوز نتوانسته از ارزش و کیفیت این مراسم بکاهد. در شهر اردبیل شش محله اصلی وجود دارد و چنین قرار گذاشته شده که هر یک از محلات با شعبات و زیر محله های خود یک روز معین در بازار حرکت کنند. علاوه بر اینکه مسیرها و پیاده راه های مختص مراسم و مناسک آیینی در در دل بافت تاریخی واقع شده است وجود قهوه خانه های متعدد که در مرکز محلات و زیر محلات و همچنین در حاشیه معابر اصلی از دیگر ویژگی های اجتماعی- فرهنگی محدوده بافت تاریخی است. بقعه امامزاده صالح نیز در بافت تاریخی یکی از مکان های زیارتی شهر است که مردم کل شهر در روزهای متعدد برای زیارت به این مکان روی می آورند.
۳-۴-۵-۴- تعاملات اقتصادی
مجموعه بازار با تمام بخش­هایش از شاخص های ارزشمند بافت تاریخی است. این مجموعه با سراها، تیمچه ها و راسته هایش از بازارهای قدیمی ایران محسوب می شود. وجود این مجموعه در مرکز شهر و دو معبر پیاده لبه بازار در خیابان کاشانی و امام خمینی که اکثر کاربری های تجاری را در خود جای داد گواه ارزشمندی برای روابط اقتصادی و تجاری بافت تاریخی با کل شهر است. در داخل بافت تاریخی فعالیت چندین بانک نیز بر این ارتباطات و تعاملات شدت می بخشد. بازر قدیمی شهر اردبیل به همراه فضاهای جدید ایجاد شده در لبه خیابان های اصلی حوزه نفوذی فراتر از شهر اردبیل داشته و گاه تا سطح استان را تحت خدمات دهی دارند.
۳-۴-۵-۵- تعیین محدوده بافت با ارزش تاریخی
بافت تاریخی یک شهر را می توان هسته اولیه شهر دانست. هسته اولیه و بافت تاریخی شهر اردبیل مجموعه بازار است. این شهر دارای پیشینه تاریخی مهم است و بناهای تاریخی مهم و باارزشی در آن واقع شده اند. بافت تاریخی شهر اردبیل در مرکز شهر با بافتی به هم پیوسته واقع است.
در سال های گذشته نارین قلعه در جنوب شهر ) در دوره  قاجاریه به ویژه بعد از سلطنت فتحعلی شاه، اردبیل بیشتر به نارین قلعه شهرت داشت زیرا بر اثر  استحکام خاصی که این قلعه داشت مطمئن ترین محبس برای نگاهداری زندانیان سیاسی کشور بوده و بیشتر  بزرگان و شاهزادگان قاجار بخشی از عمر خود را در آن دژ گذرانیده ­اند( و همچنین باغ ملی شامل بافت با ارزش تاریخی شهر اردبیل می شده است. ولی در حال حاضر با از بین رفتن نارین قلعه و تغییر کاربری باغ ملی بافت تاریخی با ارزش شامل محدوده ای در شمال این دو مکان می شود که ۸/۹۲ هکتار را شامل می شود.
قلعه اردبیل قبل از قاجار نیز موجود و بنام ارگ خوانده می ­شد که در کنار رودخانه بالخلی قرار داشت و برج و باروی آن نیز با توجه به سلاحها و تاکتیک­های جنگی قدیم ساخته شده بود. از این رو وقتی افسران هیئت نظامی ژنرال گاردان در زمان فتحعلیشاه به اردبیل آمدند آنرا با جنگهای آن ایام که سلاحهای گرم جانشین شمشیر و تیر و کمان گشته بود متناسب نیافته و در اطراف آن  باروی  محکمی با برجهای مستحکم بوجود آوردند و علاوه بر خندقی که قلعه سابق داشت و در داخل دیوارهای جدیدتر  قرار گرفته بود در خارج آن نیز خندق عمیق و عریضی کندند و نهر آبی هم از محله ( شاه باغی) بر آن مشرف ساختند.
خیابان های امام خمینی، کاشانی، طالقانی، سی متری مدنی به صورت منقطع از داخل این بافت عبور می کند و حد بیرونی بافت را نیز خیابان های مدرس و قسمتی از کاشانی و در جنوب گذر عارف شامل می شود.
ماخذ: مهندسان مشاور شتاب، احیا و بهسازی بافت تاریخی اردبیل
s نقشه (۳-۲): ارتباط اصلی محلات، زیر محلات و بازار قبل از ۱۳۰۷
۳-۴-۶- شناخت و معرفی ساختار قدیمی شهر تاریخی
شهر قدیم اردبیل متشکل از محله های به هم پیوسته ای است که اطراف بازار جمع شده اند. بازار همواره مرکز شهر به شمار می آمده و علاوه بر مرکزیت، محل فعالیت های اقتصادی به شمار می آمده است. همچنین کانون فضاها و فعالیت های اجتماعی، مذهبی و فرهنگی شهر بوده است. بازار نقش مهم و تعیین کننده ای در سرنوشت اقتصادی و سیاسی شهر داشت. در شهر قدیم به دلیل پیوستگی، محلات به وسیله معابر فرعی با بازار مرتبط می شدند. فضاهای ورودی شهر و بناهای معماری و شهری نیز فضاهایی خاص و محل انجام بعضی از فعالیت های اجتماعی و اقتصادی بودند. دروازه آستارا، دروازه تبریز و … این نقش را بر عهده داشتند. مسجد جامع و برخی از مساجد بزرگ شهر و برخی از مدرسه های علمیه، کاروانسراها در کنار بازار یا در ارتباط نزدیک با آن قرار دارند. بازار اردبیل نقش و منزلت بسیار مهمی در حیات اجتماعی، اقتصادی ، فرهنگی و مذهبی مردم داشته و دارد. جمعه مسجد با یک معبر پیاده در محله پیر عبدالملک با بازار ارتباط نزدیکی دارد. در چند قرن بعد از ظهور بقعه شیخ صفی در ضلع جنوب غربی بازار ساختار ارتباطی بافت تاریخی را گسترش داده و امتداد ارتباط جمعه مسجد و بازر به بقعه شیخ صفی ختم می شود. در یکی دو قرن اخیر بناهای ارزشمندی در دل بافت و اطراف بازار و در محله های چسبیه به آن احداث شده اند که از جمله این بناها، مساجد، حمام ها، مصلی و خانه های شخصی تاریخی را می توان نام برد.
شکل شماره(۳-۱) : نماهایی از شهر و بافت تاریخی شهر اردبیل

۳-۴-۷- بررسی جایگاه بافت تاریخی در سازمان فضایی و ساختار کالبدی شهر امروز
شهر در موجودیت خود بسان کالبد زنده عمل می کند. شبکه راه ها به سان استخوان بندی اصلی و محلات و مراکز به عنوان جداره های این استخوان بندی عمل می نمایند. محلات در انسجام فضایی خود فضای شهری را ایجاد می کنند و فضاهای ویژه و مستقل از هم هستند که هر کدام بر حسب اینکه وجودشان بر چه اساسی بوده شکل گرفته است و قوام یافته اند. شبکه معابر در اردبیل نیز دارای نظام و تسلسل خاص بوده است.
بافت تاریخی و نقشه های گذشته این بافت حاکی از ساختاری ارگانیک و در هم تنیده اند. در این بافت بازار در قلب شهر است. و شکل بازار و شهر از یکدیگر متاثرند. بازار با راسته ها و سراها و تیمچه ها و … در شهر توسعه یافته و توسعه ان گذرها و تیمچه ها و میدانچه ها و بن بست ها در سطح شهر به وجود آورده است. بازار با تمامی اجزایش عنصر شهری بوده که در سطح کلان نیازهای شهر را رفع می کرده است. همچنین حلقه ارتباطی با شهر های دیگر بوده و قلب اقتصاد شهر محسوب می شده است. آنچه امروزه از این نظام منسجم باقیمانده است، بریده شدن محلات توسط خیابان ها و تغییر نظام کاربری مراکز محلات و شکسته شدن حریم های خاص هر محله است. امروزه با ایجاد خیابان ها، فعالیت های تجاری در شهر از حالت متمرکز خارج شده و کاربری های متناسب با روز و عدم همخوانی این کاربری ها با بازار شکل سنتی بازار را به هم زده است. و از قدرت و قطعیت آن کاسته شده است. فعالیت ها به صورت عمده به جداره بافت و لبه خیابان کشیده شده اند. تعدادی از خانه های قدیمی که با معماری اصیل و با مصالح بومی احداث شده بوده متروکه شده و در حال حاضر رو به تخریب نهاده اند. بیش تر مساجد و حسینیه های موجود در سطح بافت تاریخی که روزگاری نقش هویت بخشی به این بافت ها را داشته اند نوساز شده و مصالح به کار رفته و نمای خارجی آن غیر بومی و امروزی است.
۳-۴-۸- شناخت و تحلیل دگرگونی ها و تحولات ناشی از ساختار کالبدی شهر
در سال ۱۳۰۷ اولین خیابان در دل بافت تاریخی احداث شد و به دنبال ان و احداث خیابان های دیگر گسستگی و یکپارچگی بافت تاریخی و محلات تاریخی به هم ریخت. این امر در کنار سایر تحولات اجتماعی، اقتصادی، تاریخی و فرهنگی تغییرات اساسی در سیمای شهر پدید آورد. مصالح و تکنولوژی های جدید، تغییر در طبقات و بناها و افزایش ان، تغییر در ساختار ابنیه مسکونی، به هم خوردن و در هم تنیدگی الگوهای فضایی، انتقال کاربری های عمده فروشی و انبار داری از بازار به خارج از آن، به هم خوردن انسجام محلات و مراکز آن ها، به هم خوردن روابط چهره به جهره در معابر و گذرها باعث تنزل ارزش های فرهنگی و تاریخی بافت تاریخی شهر شد و ان را به سمت تجدد و نوگرایی کشاند. این قسمت با تقسیم بندی شهر به بافت های مختلف تجزیه و تحلیل می گردد.
۳-۴-۹- کیفیت محیط شامل سیما و منظر و شهری بافت تاریخی، کیفیت فضاهای عمومی، وضعیت ایمنی و سلامت محیط اجتماعی
” برای سکونت و زندگی، شهر خانه ای است بزرگ. همان گونه که خانه باید از صفات و مزایایی برخوردار باشد تا سکونت و زندگی را مطلوب و آسایش بخش سازد. شهر نیز باید دارای کیفیات و ویژگی هایی برای تأمین آسایش و ایمنی باشد. مسئله توجه به سیمای شهر، فقدان آن و کوشش در شناسایی و به وجود آوردن آن از جمله یکی از مهم ترین مشکلات شهر است” (کوین لینچ، ۱۳۷۴: ۱۷) .
تماشای شهر هرچقدر که مناظر آن معمولی باشد دلپذیر است.عوامل طبیعی چون درخت، تپه و عوامل انسان ساخت سیمای یک شهر می توانند باشند. اما آن چه در اصل به سیمای شهر مربوط می شود عوامل انسان ساخت و آثار معماری که حاصل از فعالیت آدمیان است اطلاق می شود.
بارزترین جنبه زیبایی شناسی یک شهر منظر آن است. در شهر و پیرامون شهر هر چیزی که به نظر مطلوب و خوشایند به نظر می رسد منظر نامیده می شود. منظر از عوامل متعددی تشکیل می گردد. از ترکیب بناها و سیمای ساختمان ها و شکل فضاها تا چگونگی ترکیب عناصر طبیعی در کالبد شهرها و حیطه منظر شهری و منظر طبیعی است اصل زیبایی در شهرسازی با ایجاد مناظر مطلوب و خوشایند تجلی می یابد.
۳-۴-۱۰- سیما و منظر شهر
۳-۴-۱۰-۱- راه یا مسیر
راه عاملی است که با بهره گرفتن از آن حرکت میسر می گردد. ممکن است خیابان، پیاده رو، جاده، خطوط، زیرزمینی و خطوط راه آهن باشد. مردم در حالی که در شهر حرکت می کنند به مشاهده آن می پردازند و در امتداد راه ها است که عوامل محیط های گوناگون قرار دارد و با یکدیگر بستگی و ارتباط پیدا می کنند(کوین لینچ، ۱۳۷۴: ۹۴).
در شهر اردبیل راه ها و دسترسی های مختلف مورد بررسی قرار گرفت. فاصله ها بین میدان امام خمینی ومیدان امام حسین در ظاهر مسیر پیاده است. هم چنین فاصله ما بین میدان پیر عبدالملک تا میدان امام حسین نیز یک مسیر سواره و پیاده مشروط است.در اردبیل قدیم گذرها قسمت های مختلف شهر را به هم وصل می کرد. گذر ارمنستان ، اوچدکان، طوی، عارف، پیر عبدالملک و… مهم ترین آن ها بودند که ارتباط را در دل بافت تاریخی میسر می ساختند.
شکل(۳-۲): معابر قدیمی در محلات تاریخی شهر اردبیل

اولین خیابان شهر اردبیل در سال ۱۳۰۷ خورشیدی به مرحله اجرا درآمد و نقشه آن چنان تصویب شد که دروازه تبریز به خط مستقیم به دروازه آستارا وصل گردد و از (تابار قاپوسی) تا (زنجیر) (دروازه­ای را که بطرف جاده تبریز چون در قلمرو محله طوی یا تابار قرار داشت تابار قاپوسی و دروازه شهر بطرف آستارا را بدان جهت که از طرف اداره گمرک، زنجیری بر آن بسته می شد زنجیر می­ گفتند.)خیابان وسیعی بنام پهلوی (امام خمینی فعلی – خیابان شماره ۱) باز شود. پس از آن خیابان باغ ملی در سمت غرب  نارین (ارگ شهر) احداث گردید که محل آن بیشه زاری بود که (حصاری باغ) خوانده می­ شد. و در عکس هوایی مربوط به سال ۱۳۳۷ خورشیدی قابل تشخیص است.
نقشه تهیه شده در سال ۱۳۴۶ نشان می­ دهد که خیابان  دیگری در جهت شمال غربی به جنوب شرقی در جهت دروازه ­های مشکین شهر و خلخال، خیابان شاه (خیابان بهشتی، کاشانی– خیابان شماره ۲) و خیابان  مدوری دور بافت قدیمی شهر و منطبق بر مسیرجوبی موجود احداث گردید که از مقابل نارین قلعه (ارگ و محل ساختمان­های اداری موجود) عبور نموده، میدان عالی قاپو را به خیابان بهشتی متصل می نمود، (خیابان مدرس، شیخ صفی –  خیابان شماره ۳)

(خیابان شماره ۴ – طالقانی) در نقشه هوایی سال ۱۳۵۴ مشاهده می­ شود و امتداد آن از مقابل جمعه مسجد می­ گذرد. . (زهره بزرگ نیا فصلنامه “معمار” شماره۲۶)
نقشه (۳-۳): (خیابان شماره ۵ – مدنی) نقشه هوایی سال ۱۳۵۹ .
یکی از معابر قدیمی شهر کوچه پیرزرگر است که از سمت شرق ضمن عبور از شعبه ­ای از بالخلی و در امتداد آن به روستاهای آغ بلاغ آقاجان و گل آقا و سپس به سمت آستارا می ­رود که احتمالاً مسیر اولیه این راه از همین کوچه بوده است. در این مسیر میدان پیرزرگر  قرار دارد که محوطه­ا ی است باز وسیع و دارای مسجد، حمام و توالت عمومی و چند دکان و از محوطه باز آن نیز برای انجام مراسم عزاداری ماه محرم استفاده می­شده است.
نقشه (۳-۴): خیابان پیرزرگر
- معبر اوچ تکان (اوچدکان) معبر اصلی دیگری است که از قسمت شمال به راسته قیصریه و از جنوب به پل ابراهیم آباد منتهی می­ گردد. در این مسیر نیز میدان کوچکی بچشم می­ خورد که معبرمتصل به آن، یکی از مراکز تجاری بوده، مسجد و حمامی نیز در آن مشاهده می­ شود. این معبر در محله ­ای بهمان نام واقع است که از محلات قدیمی و معتبر شهر است.
نقشه (۳-۵): معبر اوچ تکان

- معبر تاوا یا طوی نیز از سمت شمال شرقی به معابر متصل به بازار و از جنوب غربی به میدان سرچشمه منتهی می­ گردد این معبر نیز از محله­ ای بهمین نام عبور نموده دارای یک مسجد و یک میدان کوچک در مجاورت آن است. (نقشه شماره ۱۰)
نقشه (۳-۶): معبر تاوا
بطور کلی در شهر اردبیل میادین و فضاهای شهری با ارزش و قابل توجه به ندرت یافت می­ شود و نمونه­ های  بررسی شده بارزترین آنها است.
با نگاهی به نقشه ­ها و عکس­های هوایی دوران مختلف مشخص می ­گردد که بافت مسکونی شهر اردبیل مانند اکثر شهرهای ایران شامل بافت ارگانیک قدیمی، بافت نظام یافته میانی و بافت حاشیه ­ای جدیداست که اولی در محدوده واقع در بخش مرکزی شهر قرار دارد. در این بافت مشاهده می ­گردد که جهت غالب کوچه ­ها شمال شرقی– جنوب غربی بوده (جهت شیب طبیعی شهر)، در این بافت متراکم، خانه­ ها اغلب به یکدیگر متصلند و فضاهای عموم شهری (میدان و میدانچه) در حداقل بوده این فضاها به علت فشردگی و ترکیب خانه­ها دارای پیچ و خم است ولی عرض نسبتاً زیاد معابر نمایانگر اثرات شرایط اقلیمی و موقعیت جغرافیایی منطقه بر فرم یابی بافت فیزیکی شهر است. جهت غالب احداث بنا بسمت جنوب شرقی بوده این جهت نشان دهنده این است که استفاده از انرژی خورشید در واحدهای مسکونی به علت محدودیت تأسیسات گرم کننده در واحدهای مسکونی نسبت به معابر در اولویت قرار داشته به همین دلیل معابر علی رغم عرض نسبتاً کافی معمولاً در فصول سرد، یخبندان طولانی دارند.